Tết Đoan Ngọ là ngày tết truyền thống diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch của Việt Nam. Ở Việt Nam. Ngày tết này còn có tên là "Ngày giết sâu bọ", nhằm mục đích  phát động bắt sâu bọ, tiêu diệt bớt các loài gây hại cho cây trồng trên cánh đồng. 

Vào buổi sáng sớm của ngày 5/5 âm lịch, bạn sẽ ăn bánh ú tro, chè hạt sen, trái cây và rượu nếp với ý nghĩa "giết sâu bọ", tiêu trừ bệnh tật trong người. Đặc biệt, cơm rượu và bánh ú tro là hai món ăn không thể thiếu trên mâm cúng tết đoan ngọ truyền thống. Phong tục này đã được thực hiện từ rất lâu đời và mang nhiều ý nghĩa tốt đẹp. 

Bánh gio là thứ bánh làm từ hai nguyên liệu chính là gạo nếp và tro. Không phải loại tro nào cũng làm được bánh mà phải dùng tro của lá găng, lá tầm gửi, thân lá cây vừng phơi khô hoặc tro của hạt xoan chín, gio rơm nếp. Khi có nguồn tro chuẩn thì đem đi hoà tan với nước, lắng trong rồi ngâm với gạo nếp cái hoa vàng sẽ cho ra màu nâu vàng trong, lóng lánh như màu hổ phách và tạo ra vị ngai ngái đặc trưng không thể lẫn vào đâu được.  Ngoài ra người ta thường phải cho thêm tro hạt vừng để có màu sắc đẹp và thơm hơn.

Tiếp đó là làm nhân, đây cũng là khâu tốn nhiều thời gian nhất. Nhân thì dùng đậu xanh ngâm nước rồi trộn đường và nấu chín. Sau đó vo tròn, trong nhân có thể bỏ thêm bí đỏ, hoặc mứt bí đao, hoặc sầu riêng để tăng thêm mùi vị cho bánh. Tuy nhiên cũng có nơi không thích làm nhân cho bánh tro là chỉ gói với gạo nếp rồi chấm với mật mía. 

Để làm bánh ú tro cần những lá tre bản to, lá xanh để cho dễ gói. Chỉ cần cuốn một phần lá tre rồi cho gạo vào dùng lạt cuốn lại là xong. Khi luộc bánh có thể cho thêm nước tro, lạt tre hoặc nước mía vào đun cùng để bánh thơm và ngon hơn. Muốn bánh có màu hổ phách (vàng nâu) thì lấy măng vòi lót đáy nồi.Luộc bánh từ 1-2 tiếng là có thể vớt ra ăn được.

Bánh ú tro có đặc tính tư âm, bổ âm, do chứa toàn nguyên vật liệu có tính âm (toàn bộ là thực vật và khoáng canxi, kali...). Bánh vị ngọt, tính mát ăn dễ tiêu, thích hợp nhất đối với trường hợp già yếu, trẻ em, có chứng bệnh nóng sốt âm ỉ (âm hư), những trường hợp dương thịnh gây âm hư. Đặc biệt tết đoan ngọ thường diễn ra vào đầu hè nóng nực lại dễ  gặp nguy hại do ăn uống no say nhiều thứ béo, nhiệt, khó tiêu nên ăn bánh tro sẽ giúp trung hòa bớt độc hại trong ăn uống để bảo vệ sức khỏe trong ngày này. Đồng thời nó còn giúp thanh nhiệt lợi tiểu, thải độc cho cơ thể, để phòng và góp phần chữa một số bệnh cần lợi tiểu như tăng huyết áp, thống phong (gút), sỏi thận…

Ngày nay không còn nhiều người giữ thói quen làm bánh ú tro nữa mà chủ yếu mua từ hàng quán về cho tiện. ập tục ăn bánh gio trong ngày Tết Đoan ngọ thực sự nên duy trì đều đặn không chỉ để giữ gìn nét đẹp văn hóa mà còn giữ gìn sức khỏe tốt nhất.