Biến thể - biến chủng virus là gì?
COVID-19 đang được kiểm soát ở những quốc gia có tốc độ tiêm vắc-xin nhanh. Tuy nhiên, bức tranh trận địa chống dịch toàn cầu đã có sự thay đổi từ khi một số “Biến thể - biến chủng virus” ra đời, nhiều chuyên gia đã dự đoán biến thể Delta, Delta Plus SARS-CoV-2 đe dọa "đảo ngược" thành quả chống dịch của thế giới.
Để cung cấp thêm kiến thức cộng đồng, Anh Ba lại một lần nữa rón rén cào phím phục vụ nhân dân.
Đầu tiên, về mặt truyền thông hiện nay, nhiều anh chị vẫn lẫn lộn “biến thể” (variant ) và “biến chủng” (mutant). Theo Anh Ba thì có thể thông cảm được vì lỗi này không có gì to tát, nhưng khoa học là khoa học nên tôi xin minh định như sau:
Những THAY ĐỔI VỀ BẢN CHẤT trên bộ gen được gọi là “biến thể” và sau khi biến đổi thì có những BIỂU HIỆN CỤ THỂ, RÕ RÀNG thì gọi là “biến chủng”. Hiểu nôm na như việc các em đi nâng ngực, việc lắp 2 trái bưởi đó chỉ là biến thể. Việc lắp 2 trái bưởi thành công có thể còn khiến cô gái làm tiếp bơm môi, gọt cằm (những thay đổi trên bộ gen và có thể còn tiếp diễn chứ chưa ổn định thành một chủng mới), sau mấy lần độ chế thì “loa, kèn, ống thoát” của em đã được cải tiến đầy đủ theo nguyện vọng thì lúc này “cô gái” năm xưa đã lột xác thành một người khác hoàn toàn (một tác nhân vi sinh có những thay đổi trên bộ gen và đã thành một chủng mới khác với chủng ban đầu) – lúc đó là biến chủng.
Các chuyên gia lo ngại sự xuất hiện của Delta có thể xóa bỏ phần nào thành tựu chống dịch của thế giới. Ảnh: Reuters
Ở giai đoạn “vì sao độ loa chưa độ kèn…” nên nhiều biến thể chưa được gọi là biến chủng do có thể những biến thể này sẽ còn có những biến đổi nữa trước khi ổn định thành biến chủng mới để được đặt tên mới. Dễ hiểu chưa?
Hiện có 4 biến thể SARS-CoV-2 được WHO xếp vào nhóm đáng lo ngại được phát hiện lần đầu tại Anh, Nam Phi, Brazil và Ấn Độ. Cách gọi cũ là thường ghép “biến thể” + “tên quốc gia” (ví dụ “Biến thể Ấn Độ”) là không nên do nó tạo tâm lý kỳ thị vì vậy chúng mình thống nhất gọi theo ký hiệu bao gồm Alpha, Beta, Gamma và Delta.
Trong đó, biến thể Delta được coi là nguy hiểm nhất, là chủng lây nhiễm chủ đạo trên toàn cầu, theo cảnh báo mới đây của WHO.
Virus chỉ nhân lên hoàn toàn trong tế bào sống của vật chủ (vi khuẩn, thực vật, hoặc động vật) Cấu tạo của virus bao gồm lớp vỏ bên ngoài là protein hoặc đôi khi là lipit (cồn, xà bông sát khuẩn là để đánh bay lớp vỏ này), lõi nhân của nó là RNA (SARS-CoV-2 có bộ này) hoặc DNA, và đôi khi là các enzyme cần thiết cho bước đầu tiên nhân bản của virus.
Trong quá trình nhân bản, bộ gen của virus sẽ có những biến đổi, đặc biệt là những virus có bộ gen là RNA. Thế giới loài người có câu “tam sao thất bản” thì thế giới virus cũng thế. SARS-CoV-2 có bộ gen là RNA và nó cũng có những thay đổi do những sai lầm khi nhân bản. Anh chị đừng vội lo lắng vì cứ không phải có thay đổi thì SARS-CoV-2 sẽ tinh vi, xảo quyệt hơn. Những thay đổi đa phần không có ý nghĩa khi nó không làm thay đổi mã di truyền của virus. Nhưng chỉ cần thay đổi ít nhất một mã di truyền thì khi ấy đã đủ tiêu chuẩn dậy thì thành công thành biến thể.
"Có nhiều lo ngại về biến chủng Delta trên toàn cầu, WHO cũng lo ngại về nó… Delta là biến chủng dễ lây lan nhất từng được xác định cho đến lúc này"
Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus
Mà ở đời, không phải biến đổi nào cũng mang lại một kết quả như nhau. Có những biến thể lại làm cho virus lây lan khó hơn hay thậm chí là chết yểu do không thoát nổi khỏi tế bào chủ được. Nhưng đáng buồn cho loài người rằng vẫn có những biến thể giúp virus xâm nhập và lây lan nhanh hơn mới là biến thể sẽ tồn tại và dần dần thay thế các chủng virus ban đầu. Và mấy ngày qua nhân loại đã chứng kiến chúng nó hoành hành như thế.
Con bạch tuột có xúc tu, mỗi lần nhấc lên nhúng dấm là nó bám vào đũa nhìn rất là ghê. Sát thủ SARS-CoV-2 cũng thế, nó lây lan được là nhờ trên bề mặt có những protein gai (spike protein) giúp virus bám vào đường hô hấp. Sau khi bám, nó sẽ hỗn hào nhảy tót tế bào biểu mô và nhân bản, rồi thoát ra khỏi tế bào cũ để xâm nhập vào tế bào mới và lây cho cộng đồng qua đường mũi, miệng (đó là lý do phải đeo khẩu trang).
Nếu sự biến đổi gen làm các “xúc tu” protein gai này hút chặt hơn thì tất yếu dẫn tới lây nhiễm nhanh hơn, hậu quả thế nào chắc Anh Ba không cần nói nữa vì thực tế đã diễn ra rồi.Gần đây, Delta có 2 đột biến khiến nó nguy hiểm hơn phần còn lại gồm L452R (giúp virus dễ lây lan từ người sang người hơn) và E484Q (giúp virus tăng khả năng lẩn tránh hệ miễn dịch, ngay cả người đã mắc COVID-19 cũng có khả năng bị nhiễm biến thể này).
Khi Anh Ba viết những dòng này thì Delta vẫn đang là biến chủng SARS-CoV-2 nguy hiểm nhất hiện nay. Nếu tiếp tục đột biến, chủng này sẽ gây ra mối đe dọa vô cùng lớn, đó là lý do khiến các chuyên gia y tế đang vô cùng căng thẳng. Với khả năng lây nhiễm cao, biến thể Delta có nguy cơ đảo ngược cả những thành quả chống dịch khá ấn tượng tại các quốc gia có độ tiêm chủng nhanh như Mỹ và châu Âu.
Dù tỉ lệ đạt hiệu quả của các loại vắc-xin đang lưu hành còn khác nhau nhưng cơ bản cho đến nay vẫn vô cùng giá trị trong việc đối phó với dịch bệnh COVID-19. Trong thời điểm hiện tại thì tiêm chủng đúng liều lượng vẫn là giải pháp vô cùng quan trọng, không chỉ để bảo vệ người dân khỏi tử vong và bệnh nặng, mà còn để nâng cao miễn dịch cộng đồng và giảm thiểu lây nhiễm.
Song song quá trình đó cần phải thực hiện tốt khuyến cáo 5K để hạn chế thấp nhất việc lây lan trong cộng đồng. Thông báo ngay cho cơ sở y tế, bệnh viện gần nhất khi có truyện chứng nghi ngờ mắc COVID-19 và tuyệt đối không tự mua thuốc uống điều trị tại nhà. Mỗi cá nhân tự giác và vận động người thân, bạn bè tự giác sẽ tạo nên một xã hội tự giác chấp hành quy định phòng, chống dịch.
Không ai vô can, không ai ngoài cuộc. Hãy thẳng lưng, sát khuẩn, đeo khẩu trang và soi gương – Dũng sĩ diệt COVID-19 cứu Tổ quốc này đang ở trong gương đó.
