Đền Ông Hoàng Mười được xây dựng vào năm 1634 thời nhà Hậu Lê. Ngôi đền này nằm ở địa phận làng Xuân Am, xã Hưng Thịnh, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An. Trải qua những thăng trầm của lịch sử, có giai đoạn đền đã bị phá huỷ nhưng được xây lại vào năm 1995 và cho đến bây giờ, nơi đây trở thành trung tâm văn hóa tín ngưỡng, tâm linh nổi tiếng thuộc tỉnh Nghệ An.

Sau khi được phục dựng lại theo kiểu truyền thống thì cấu trúc đền ông Hoàng Mười bao gồm tam quan, tắc môn, đài trung thiên, lầu cô và lầu cậu. Ngày nay, ngôi đền này vẫn còn gìn giữ 21 đạo sắc phong, bản thần tích chữ Hán và hệ thống tượng pháp. Tất cả chúng đều có giá trị lịch sử, thẩm mỹ cao và mang đậm dấu ấn dân tộc.

Khu đền chính của ngôi đền này bao gồm ba tòa điện, đó là Thượng điện, Trung điện và Hạ điện. Công trình này mang đậm kiến trúc đền chùa thời nhà Nguyễn. Hiện tại, đền tọa lạc trong khuôn viên rộng khoảng một ha.

Đền ông Hoàng Mười gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt

Theo truyền thuyết dân gian của người Việt Nam, Ông Hoàng Mười hay còn gọi là Ông Mười Nghệ An là con của Vua Cha Bát Hải Động Đình, vốn là thiên quan trên Đế Đình, thần tiên trong chốn Đào Nguyên. Vì nhân gian đói khổ nên ông được lệnh giáng trần để giúp dân, giúp nước. Còn có một truyền thuyết khác kể rằng, ông giáng xuống trần và trở thành Uy Minh Vương Ly Nhật Quang, con trai Vua Lý Thái Tổ, cai quản châu Nghệ An.

Nhưng sự tích được lưu truyền nhiều nhất ở vùng đất Nghệ An có lẽ là câu chuyện ông Mười giáng sinh thành Nguyễn Xí - một tướng giỏi dưới thời Vua Lê Thái Tổ. Trong thời gian đó ông đã lập nhiều công lớn giúp vua dẹp giặc Minh. Sau đó, ông được giao trấn giữ đất Nghệ An, Hà Tĩnh, cũng là chính quê nhà của ông.

Ngày nay, Đền ông Hoàng Mười toạ lạc trên vùng đắc địa "sơn thuỷ hữu tình'' nhất ở Nghệ An. Du khách nhìn từ trên cao sẽ thấy hình tượng đầu một con Hạc đẹp tuyệt do những con sông Mộc, sông Vĩnh tạo thành, đầu con Hạc đội Lam giang, mỏ chầu về Đồng Trụ Sơn. Đấy chính là nơi có đền thờ ông Hoàng Mười linh thiêng.

Kiến trúc của đền ông Hoàng Mười mang đậm chất kiến trúc thời Nguyễn với những nét chạm trổ công phu, các chi tiết long, lân, quy, phụng được chạm khắc sinh động, thể hiện được tư duy sáng tạo, sự tài hoa của nghệ nhân xứ Nghệ.

Đức Thánh Hoàng Mười được biết đến như một nhân vật quan trọng trong hệ thống thần điện tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ, Tứ Phủ của người Việt, được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể vào năm 2016. Trước đó, năm 2002, đền ông Hoàng Mười ở Hưng Nguyên được Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa. Năm 2004, đền được tu bổ đảm bảo tính thẩm mĩ và hài hòa khu di tích.

Bảo tồn và phát triển du lịch tâm linh ở đền ông Hoàng Mười

Vào ngày 10 tháng 10 âm lịch hằng năm, lễ hội ở đền ông Hoàng Mười lại được diễn ra với sự tham gia của du khách đến từ tứ phương để bái lễ cầu may. Đền Ông Hoàng Mười cũng là một trong những nơi diễn ra đại lễ cầu siêu cho các anh hùng liệt sỹ đã hy sinh trong kháng chiến chống quân xâm lược.

Ngoài lễ hội chính, hằng năm ở đền còn tổ chức lễ hội khai điểm vào ngày rằm tháng 3. Lễ hội có các hoạt động hấp dẫn như rước sắc bằng thuyền từ nhà thờ họ Nguyễn ra đền, hát chầu văn, thi chọi gà, đánh cờ người… Đây được xem như một hoạt động tâm linh không thể thiếu đối với người dân Nghệ - Tĩnh nói riêng mà còn là hoạt động tín ngưỡng được người dân cả nước hướng tới mỗi dịp lễ đến.

Vì để phát triển du lịch, tỉnh Nghệ An đã đưa ra những chiến lược kết nối các điểm du lịch, đặc biệt là du lịch tâm linh để có thể đưa văn hóa, tín ngưỡng Việt Nam đến bạn bè năm châu.

Với sự tôn kính đối với ông Hoàng Mười và sự đặc sắc về cảnh quan môi trường cũng như giá trị lịch sử - văn hóa đặc sắc, đền Hoàng Mười chắc hắn sẽ là điểm đến hấp dẫn, là điểm hẹn tâm linh của người Việt.