Nón ngựa Phú Gia được biết đến là một trong những nét đặc sắc của Bình Định. Đây là một nghề gia truyền và chỉ có người làng Phú Gia và các vùng lân cận mới có thể làm được sản phẩm này bởi nó đòi hỏi những đôi tay khéo léo, kiên nhẫn và những nguyên liệu khá đặc biệt.

Cái tên nón ngựa bắt nguồn từ ngày xưa, những chiếc nón ở đây được làm để vua quan đội khi ngồi trên lưng ngựa. Đặc biệt, những chiếc nón cũng phân theo từng gia tầng, địa vị khác nhau. Những chiếc nón ngựa bịt bạc, chạm trổ hình rồng phượng trên đỉnh nón chỉ được dùng cho giới quan lại, địa chủ, còn thường dân thì dùng nón lá buôn, nón chỉ lác. Do đó, nón ngựa có hai loại: nón sườn đầu dành cho tầng lớp quan lại, địa chủ, loại nón này hiện nay không còn sản xuất; nón sườn lưng dành cho tầng lớp thường dân.

Nón ngựa có hình chóp, đường kính đáy khoảng 5 tấc, chiều cao khoảng 3,5 tấc, được phủ bằng lớp lá màu vàng sẫm, phía trên chóp có ngù bằng bạc hay đồng hoặc thêu chỉ ngũ sắc, phía dưới có quai bằng lụa hay gấm, dài khoảng 1m thường thắt một lần dưới cằm, phần thừa thả xuôi xuống phất phơ trước ngực.

Làm nón ngựa rất công phu nên yêu cầu trình độ tay nghề cao. Một người thợ lành nghề, nếu làm đủ bốn công đoạn trên phải mất đến ít nhất ba ngày, nhưng ít người làm giỏi được cả bốn công đoạn. Do đó, mỗi công đoạn được thực hiện chuyên môn hóa riêng biệt cho một người hoặc nhóm người thì chiếc nón ngựa sau khi hoàn thành mới trở thành một tác phẩm nghệ thuật hoàn mỹ.

Giá một chiếc nón ngựa thấp nhất là 100.000 đồng, trung bình 200.000 đồng và khá cao thì lên đến 300.000 đồng; nếu thêm chiếc ngù bằng đồng hay bạc thì có khi lên đến vài triệu tùy theo người đặt hàng. Sản phẩm này không chỉ có giá trị sử dụng mà còn là một sản phẩm mang nhiều ý nghĩa lịch sử và văn hóa.

                                                                                                                   Tư liệu và ảnh: anh Vũ bụi