Du lịch cộng đồng tại Việt Nam được biết đến vào những năm 1990, và cho đến nay, mô hình du lịch này đã được nhân rộng trên khắp đất nước, nhất là tại các vùng quê thanh bình. Mô hình du lịch cộng đồng ngày càng được nhiều địa phương khai thác thực hiện, bởi lẽ không chỉ mang lại lợi ích kinh tế ổn định cho người dân địa phương, mà du lịch cộng đồng còn bảo tồn và phát huy những nét văn hóa độc đáo bản địa, đồng thời bảo vệ tài nguyên, môi trường, hệ sinh thái vùng miền một cách bền vững. 

Coi khách như người nhà

Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi. Hiện nay, du lịch cộng đồng ở nước ta được biết đến nhiều nhất tại vùng Tây Bắc như Hà Giang, Lào Cai… giúp phát huy thế mạnh bản sắc văn hóa đa dân tộc của đồng bào dân tộc thiểu số và nâng cao đời sống cho người dân địa phương.

Cùng với xu hướng du lịch phát triển chung của du lịch nước nhà, các tỉnh miền Tây Nam bộ cũng dần hòa nhập với loại hình du lịch cộng đồng này. Với điều kiện tự nhiên sông ngòi chằng chịt, khí hậu mát mẻ, vườn cây trái bạt ngàn, đồng ruộng mênh mông, tập quán sinh hoạt phong phú, người miền Tây dần đưa văn hóa địa phương của mình vào du lịch và bắt đầu có những gặt hái thành quả đầu tiên.

Tại các tỉnh, thành phố như Cần Thơ, Tiền Giang, An Giang đang dần khai thác nét đặc trưng của mình để đưa vào làm du lịch cộng đồng. Nếu du khách có dịp đến Cồn Sơn, thuộc phường Bùi Hữu Nghĩa, quận Bình Thủy, TP. Cần Thơ sẽ được trải nghiệm mô hình du lịch cộng đồng lấy dân làm gốc. Với thế mạnh là những vườn cây ăn trái trĩu quả bốn mùa, ao cá, bến sông, những mái nhà lá đơn sơ, nếp sống đôn hậu, thân thiện… người Cồn Sơn gọi mời du khách đến trải nghiệm hái trái cây, học làm bánh dân gian, làm vườn, tát mương bắt cá hay đơn giản là uống ly nước mát, thưởng thức món ăn Nam Bộ thơm ngon, nghĩa tình từ đôi bàn tay khéo léo của các cô, các chị trên cồn. 

Du lịch Cồn Sơn dần tạo dấu ấn với du khách vì được thiết kế bài bản, cho du khách thấy được sự chân tình của người địa phương. Các hộ làm du lịch tại Cồn Sơn không “dẫm” lên nhau mà đùm bọc, chia sẻ, tạo sự liên kết, gắn bó. Mỗi hộ dân làm du lịch đều có cơ hội phát huy thế mạnh của gia đình mình, được thể hiện rõ trong “mâm cơm cộng đồng”. Mỗi món ăn trên mâm cơm được một hộ gia đình chuẩn bị và tiếp đãi du khách. Nhà góp lẩu cá, nhà làm bánh xèo, cá lóc nướng trui, gà xé bưởi, lẩu cua đồng, cá thác lác rút xương… Cứ vậy, “mâm cơm cộng đồng” càng đa dạng và đậm đà tình làng nghĩa xóm người Cồn Sơn.

Theo cô Năm Phước, chủ nhà vườn Song Khánh tại Cồn Sơn cho biết, sức hút của du lịch cộng đồng Cồn Sơn nằm ở sự chân chất, thân tình trong cách coi khách như người nhà của mình. Các sản vật trên cồn, nếu tách riêng lẻ thì không có gì đặc biệt, bởi nó cũng giống nhiều điểm du lịch khác trong vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Thế nhưng, qua cách phục vụ, qua những câu chuyện kể của người dân trên cồn, du khách sẽ cảm thấy gần gũi, quyến luyến vùng đất này. Rất nhiều người trong số đó đã quay lại Cồn Sơn cùng với bạn bè và người thân của mình.

Phát triển du lịch phải có trách nhiệm với xã hội

Tuy nhiên hiện tại, một số mô hình du lịch cộng đồng tại các tỉnh miền Tây cũng đang trong tình trạng èo uột, du khách đến và lưu trú tại địa phương trong khu vực còn khiêm tốn. Đồng Tháp, một địa phương được đánh giá có tiềm năng phát triển du lịch, nhưng một số homestay và điểm tham quan du lịch cộng đồng đang trong tình trạng lay lắt. 

Cồn Tân Thuận Đông, TP. Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp một thời được kỳ vọng trở thành làng du lịch của tỉnh nhà, thế nhưng giờ đây, điểm du lịch này đã trong tình trạng “ngủ đông”. Còn tại homestay Huỳnh Gia ở xã Định Yên huyện Lấp Vò được đầu tư tiền tỷ, hoạt động hơn 1 năm nhưng chỉ đón 2 đoàn khách đến ăn trưa và lưu trú. Các homestay nở rộ trong thời gian ngắn cũng là nỗi lo lắng của người làm du lịch, bởi chưa kịp phát huy đã không thể duy trì. 

Nguyên nhân được đưa ra là việc làm du lịch ở các địa phương thiếu đồng bộ trong đầu tư, chưa có tính toán, nghiên cứu kỹ lưỡng, dễ dẫn đến việc mất khách hay chưa tạo được nét riêng, thu hút du khách đến tham quan. Bên cạnh đó, tình trạng ô nhiễm môi trường, rác thải vẫn có những tác động tiêu cực nhất định đến việc phát triển du lịch. 

Theo các chuyên gia du lịch, việc phát triển các sản phẩm du lịch cộng đồng là phù hợp với xu thế thời đại, đáp ứng nhu cầu khám phá của đông đảo du khách muốn tìm hiểu văn hoá dân tộc vùng miền đặc sắc. Tuy nhiên, cũng có nhiều lời khuyên dành cho người làm du lịch như: Muốn du lịch cộng đồng phát triển cần giữ nguyên bản gốc, sự nguyên sơ, tính chất phác chân thực của văn hoá bản địa, đó là giá trị cốt lõi của cộng đồng, không để đánh mất nó. 

Phát triển du lịch thì phải có trách nhiệm với xã hội. Để phát triển kinh tế địa phương, tôn trọng những giá trị bản địa, giá trị cộng đồng thì loại hình du lịch có trách nhiệm sẽ là giải pháp để phát triển du lịch cộng đồng đúng hướng và bền vững. 

Có thể thấy, miền Tây Nam bộ hội tụ đầy đủ những yếu tố để phát triển mô hình du lịch cộng đồng bền vững, tuy nhiên cần thêm những bước nhảy vọt trong quá trình cơ cấu, tổ chức để tạo nên nét riêng, thu hút du khách thập phương trong tương lai. Làm du lịch cộng đồng trước tiên hãy tạm nghĩ đến lợi ích của bản thân, mà cần xem lợi ích của xóm giềng, gắn kết xã hội lên đầu mới có thể đảm bảo bền vững dài lâu.