Abenomics là tên gọi chỉ chương trình chấn hưng nền kinh tế do Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe khởi xướng nhằm đưa nước này thoát khỏi sự trì trệ trong suốt hơn hai thập kỷ. Thuật ngữ Abenomics là sự kết hợp giữa "Abe" - họ của Thủ tướng và từ "economics" (kinh tế). Abenomics gồm các chính sách kinh tế được ông Abe thực hiện từ cuối năm 2012, ngay đầu nhiệm kỳ thứ hai của mình.

Cùng với sự phục hồi mạnh mẽ của nền kinh tế nói chung, ngành du lịch Nhật Bản đã có gần một thập kỷ “ăn nên làm ra” dưới thời Abenomics.

Tăng trưởng thần kỳ dưới thời Abenomics

Chiến lược thúc đẩy ngành “công nghiệp không khói” của chính quyền Thủ tướng Abe được đánh giá là đi đầu trong số các nền kinh tế phát triển vài thập kỷ trở lại đây.

Đầu tiên, chính phủ Nhật giảm bớt các quy định về thị thực đối với khách du lịch Trung Quốc và Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Việc này mở đường cho làn sóng du lịch Nhật Bản - vốn là điểm đến hấp dẫn của tầng lớp trung lưu châu Á.

Tiếp đó, nước này cho phép tăng số giờ cất/hạ cánh của máy bay tại các sân bay và tạo điều kiện thuận lợi cho việc cấp phép xây dựng khách sạn mới.

Chính phủ và chính quyền các địa phương cũng như các doanh nghiệp du lịch của Nhật Bản đẩy mạnh xúc tiến thu hút khách du lịch quốc tế thông qua các chương trình du lịch trọn gói, giá rẻ nhưng vẫn đảm bảo chất lượng tốt.

Tất cả những biện pháp này giúp Nhật Bản chuyển mình trở thành một trong những điểm đến hàng đầu châu Á. Những nỗ lực của Thủ tướng Abe cũng được tiếp sức bởi thiên thời địa lợi. Giai đoạn ông cầm quyền cũng là giai đoạn nền kinh tế Trung Quốc trỗi dậy với tầng lớp trung lưu tăng mạnh.. Du khách Trung Quốc với ngân sách rủng rỉnh đã đổ tới các thành phố và danh thắng của Nhật và không tiếc tiền mua sắm hàng xa xỉ của nước này.

Chỉ trong hơn 5 năm áp dụng Abenomics, những nỗ lực nhằm đơn giản hóa các quy định về cấp thị thực cho khách nước ngoài đã giúp lượng khách quốc tế đến nước này đã tăng gấp 4 lần, từ mức trung bình hàng tháng 697.000 lượt năm 2012 lên 2,6 triệu vào đầu năm 2017. Theo thống kê của Bộ Đất đai, Hạ tầng, Giao thông và Du lịch Nhật Bản, du khách quốc tế đến nước này năm 2017 đạt 28,69 triệu lượt khách, tăng hơn 19% so với năm 2016 và hơn 45% so với năm 2015. Vào năm 2011, con số này chỉ là khoảng 6,22 triệu lượt khách. 2017 cũng là năm “bội thu” của du lịch Nhật Bản khi chi tiêu của du khách nước ngoài tại nước này tăng lên tới 4.000 tỷ yen (39,8 tỷ USD) từ 3.740 tỷ yen năm trước đó.

Tới năm 2018, Nhật Bản đón 31,2 triệu lượt khách quốc tế. Nhật trở thành cường quốc về du lịch chỉ đứng sau Trung Quốc về lượng khách. Khách quốc tế mang lại cho doanh thu 4.518,9 tỷ yên (42,197 tỷ USD) trong năm 2018, hỗ trợ cho nền kinh tế đang có dấu hiệu chững lại của nước này. Du lịch Nhật Bản hướng đến những kế hoạch lớn hơn với mục tiêu đón 40 triệu du khách quốc tế vào năm 2020 khi nước này đăng cai Thế vận hội Olympics hè năm 2020 và tiến tới 60 triệu khách vào năm 2030 (từ con số 28,7 triệu khách của năm 2017).

Khó chồng khó

Tuy nhiên, mục tiêu trên của Nhật Bản nhiều khả năng không thể thực hiện khi đại dịch Covid-19 ập đến khiến nước này cũng như hầu hết quốc gia trên thế giới phải đóng cửa biên giới để kiểm soát dịch bệnh. Hồi cuối tháng 3, Nhật cũng chính thức tuyên bố hoãn tổ chức Olympics Tokyo 2020.

Dịch bệnh khiến lượng du khách tới Nhật sụt giảm mạnh, đặc biệt là từ Trung Quốc khi Bắc Kinh ra lệnh cấm du lịch theo nhóm ra nước ngoài nhằm hạn chế sự lây lan của dịch bệnh. Trung Quốc hiện là nguồn khách quốc tế lớn nhất của Nhật Bản.

Theo Giám đốc nghiên cứu của Viện nghiên cứu Hamagin ở Yokohama Tsutomu Yuguchi, nếu thời gian ứng phó với dịch Covid-19 kéo dài tới 6-12 tháng, các doanh nghiệp liên quan đến ngành du lịch của Nhật sẽ đối mặt với nguy cơ phá sản “dây chuyền”. Và điều đáng lo ngại nhất là nếu ngày càng nhiều người không chịu đi ra ngoài hoặc đi du lịch vì sợ bị nhiễm Covid-19, mức độ thiệt hại sẽ còn lớn hơn.

Theo báo cáo của Viện nghiên cứu Resona (Nhật Bản), du lịch Nhật Bản ước tính thất thu tới 2.360 tỷ yen (tương đương 22 tỷ USD) trong khoảng thời gian từ tháng 2 tới tháng 8 năm nay do ảnh hưởng của dịch Covid-19.

Báo cáo cho biết lượng khách du lịch tới Nhật Bản trong các tháng gần đây giảm tới hơn 90%. Riêng trong tháng 4, Nhật Bản chỉ đón khoảng 2.900 du khách quốc tế, giảm 99,9% so với cùng kỳ năm trước. Đây là lần đầu tiên kể từ năm 1964 số du khách quốc tế đến Nhật Bản xuống dưới 10.000 người. Thị trường du lịch nội địa của nước này cũng ảm đạm do các lệnh giãn cách xã hội để chống dịch của chính phủ.

Kyoto và nhiều thành phố ở khu vực phía tây Kansai của Nhật đang cho thấy những lỗ hổng trong chính sách của chính quyền ông Abe khi thúc đẩy kinh tế địa phương bằng cách thu hút du khách nước ngoài - một trong những trụ cột trong chính sách Abenomics. Chính quyền của ông Abe đặt mục tiêu đón 40 triệu du khách quốc tế mỗi năm, khuyến khích các thành phố địa phương mở cảng biển mới, tăng chuyến bay quốc tế và xây thêm nhiều khách sạn.

Tuy nhiên, những thành phố như Kyoto và thành phố Osaka gần đó, nơi các nhà sản xuất chịu ảnh hưởng nặng nề bởi cạnh tranh khốc liệt với Trung Quốc, giờ đây phụ thuộc nhiều hơn vào du khách. Nói cách khác, trong tình hình hiện tại, họ đang là nạn nạn nhân của chính sự thành công của mình.

Để tái khởi động nền kinh tế và kích cầu du lịch, chính phủ Nhật Bản, ngày 22/7, chính phủ Nhật Bản khởi động chương trình kích thích du lịch với tên gọi "Go to Travel”  trị giá 16 tỷ USD. Đây là nỗ lực mới nhất của Tokyo nhằm thúc đẩy ngành du lịch nội địa và tiêu dùng trước sức ép khủng hoảng từ đại dịch Covid-19. Tuy nhiên, một số chuyên gia cho rằng các chính sách kích cầu như thế này không chỉ gây áp lực về tài chính với ngân sách mà còn tình hình dịch bệnh thê nghiêm trọng.

Chưa vượt qua khó khăn vì đại dịch, kinh tế Nhật lại đón một tin dữ khi “kiến trúc sư” của chiến lược Abenomics mới đây xin từ chức trước khi hết nhiệm kỳ vì lý do sức khỏe. Động thái này mở ra một tương lai với hướng đi khó đoán cho nền kinh tế lớn thứ ba thế giới.

Tương lai bất định

Với Abenomics còn dang dở khi ông Abe rời nhiệm sở, các chính sách đối với ngành du lịch cũng bỏ ngỏ. Liệu Abenomics với du lịch có còn được tiếp tục hay không? Nếu không thì sẽ thay đổi thế nào? Đây là những câu hỏi nhiều người đang đặt gia trước thời điểm chuyển giao quyền lực quan trọng tại đất nước “mặt trời mọc”.

Tại Nhật, tình hình dịch bệnh vẫn chưa có dấu hiệu cải thiện với số ca bệnh nhân mới mỗi ngày  tiếp tục chạm mốc ba con số. Điều này nhiều khả năng sẽ kéo lùi thêm thời điểm tổ chức Thế vận hội Olympic lần thứ 32 vốn đã bị dời sang mùa hè năm 2021.

Kinh tế Nhật Bản cũng diễn biến tiêu cực khi ghi nhận GDP quý II/2020 giảm tới 27,8%, gần gấp đôi so với mức giảm trong cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 bất chấp loạt gói kích cầu và nới lỏng chính sách tiền tệ của chính quyền ông Abe.

Mới đây, ông Yoshihide Suga được bầu làm tân thủ tướng Nhật, đứng trước muôn vàn khó khăn khi nền kinh tế đang rơi vào suy thoái trong bối cảnh dịch bệnh Covid-19 vẫn diễn biến phức tạp. Khả năng ra quyết định và xử lý khủng hoảng sẽ là hai yêu cầu hàng đầu  đối với vị tân lãnh đạo nếu muốn đưa nước Nhật vượt qua tình thế hiện tại.

Theo chuyên gia Takuji Okuno thuộc Mạng lưới Doanh nghiệp Economist, với một nền kinh tế đang trong tình trạng khủng hoảng, nhà lãnh đạo của Nhật Bản “cần đi theo một hướng khác”.