Tác giả Nelle Harper Lee

Có thể nói, Nelle Harper Lee là một hiện tượng đặc biệt khi chỉ với 1 tác phẩm duy nhất đã đưa bà trở thành nữ nhà văn nổi tiếng thế giới. Và đặc biệt hơn nữa khi cả cuộc đời sáng tác văn học của Harper Lee chỉ có 2 tác phẩm, cách nhau tới 55 năm.

Harper Lee tên đầy đủ là Nelle Harper Lee Harper Lee, sinh ngày 28/4/1926, là con út trong gia đình có 4 người con ở tiểu bang Alabama, Hoa Kỳ. Từ khi còn nhỏ, bà đã bộc lộ niềm yêu thích văn chương. Điều thú vị là cậu bạn hàng xóm chơi rất thân với Harper là Truman Capote sau này cũng trở thành một phóng viên và nhà văn nổi tiếng nhất nước Mỹ.

Harper Lee đã hoàn thành cuốn tiểu thuyết Giết Con Chim Nhại (To Kill The Mockingbird vào năm 1959 sau hai năm rưỡi miệt mài. Và ngay sau khi được xuất bản năm 1960, cuốn tiểu thuyết đã khiến cả nước Mỹ nói riêng và cả thế giới nói chung phải “dậy sóng” bởi nội dung độc đáo, táo bạo của mình. Giết Con Chim Nhại đã trở thành cuốn sách bestseller, bán được hơn 30 triệu bản và sau đó còn bán được cả triệu bản mỗi năm cho đến tận ngày nay.

Tác phẩm này được đánh giá là một trong những tác phẩm kinh điển của nền văn học Mỹ hiện đại, đã mang về cho Harper giải thưởng Pulitzer danh giá vào năm 1961 cho hạng mục tiểu thuyết. Cũng với Giết Con Chim Nhại, Harper Lee được Tổng thống George W. Bush trao Huân chương Tự do của Tổng thống – Huân chương cao quý nhất dành cho công dân vì những đóng góp của bà cho nền văn học Mỹ.

Tuyệt phẩm Giết con chim nhại

Tác giả lấy bối cảnh cuộc sống thị trấn Maycomb, miền Nam nước Mỹ, viết về vấn đề nổi lên gây tranh cãi lúc bấy giờ - nạn phân biệt chủng tộc. Nạn nhân được để cập trong tác phẩm này là Tom Robinson - một chàng trai da đen hiền lành, tội nghiệp bị khép tội cưỡng hiếp Mayella Ewell – một người phụ nữ da trắng. Luật sư của anh là Atticus đã cố gắng để giúp anh trắng án nhưng sau cùng anh vẫn bị kết án tử hình bởi lối suy nghĩ phân biệt của mọi người. Sau đó, vì quá hoảng sợ, anh đã vượt ngục nhưng cảnh sát đã phát hiện và anh bị bắn chết. Một cái chết đáng buồn.

Nội dung nổi bật thứ hai của cuốn sách là câu chuyện về ông Authur (hay còn được gọi Boo Radley). Ông từng bị kết án tội gây rối trật tự công cộng và bị mang tiếng là chơi với bạn xấu khi còn trẻ, vì nỗi xấu hổ đó, ông đã ở trong nhà trong suốt hơn mười năm qua. Bản thân Authur đơn thuần vì không muốn tiếp xúc với xã hội bên ngoài nữa nhưng ông lại bị mọi người biến thành một kẻ nguy hiểm, bí ẩn và xấu xa trong thị trấn. Nhưng chính ông lại là người quan tâm đến lũ trẻ và giết Bob Ewell để cứu hai đứa con của Atticus khỏi sự trả thù của hắn. Atticus và vị cảnh sát trưởng đã quyết định dựng ra câu chuyện Edwell tự ngã lên con dao của chính hắn thay vì bắt Boo Radley về điều tra. Dù anh ta có thể sẽ thoát tội do đây là hành động giết người để phòng vệ trong lúc cấp bách, nhưng việc điều tra sẽ kéo Boo ra khỏi chốn ẩn dật, phơi mình trước ánh mắt công chúng. Và Boo chắc chắn sẽ không thể chịu được ánh mắt và sự tập trung của mọi người như vậy.

Tác phẩm ban đầu được tác giả đặt tên là Atticus nhưng sau đó đã được đổi thành Giết con chim nhại vì nội dung cuốn sách đã vượt ngoài phạm vi của cuộc đời một nhân vật. Chim nhại chẳng làm gì khác ngoài đem tiếng hót đến cho ta thưởng thức. Chúng không phá hoại vườn tược con người, chúng không làm gì khác ngoài hót bằng cả trái tim cho chúng ta nghe. Chúng là biểu tượng của sự trong sáng và tốt đẹp, do đó, giết chim nhại là một tội lỗi. Trong tác phẩm, chim nhại được gắn với hình ảnh những nạn nhân vô tội trong thị trấn Maycomb, trong đó có Tom Robinson và Boo Radley.

Nạn phân biệt chủng tộc

Nói tới nạn phân biệt chủng tộc, nhiều bạn đọc có thể liên tưởng tới những cuốn sách lịch sử chính trị “khó gặm” về những câu chuyện lớn lao của nhân loại. Nếu vậy, Giết con chim nhại đã không thể trở thành một trong những cuốn sách kinh điển gối đầu giường của những người yêu sách. Tuy viết về một vấn đề vô cùng phức tạp nhưng tác giả không dùng lối viết cứng nhắc hay đao to búa lớn. Tác phẩm đi sâu vào thế hệ người đọc bằng cách nhìn ngây thơ nhưng lại gây ám ảnh đặc trưng của một cô bé bảy tuổi – Scout trước các sự việc xảy ra trong cuộc sống tuổi thơ của cô bé. Không quá căm hận, không quá cay nghiệt, tác giả vẽ nên một bức tranh xã hội u buồn bởi những tư tưởng phân biệt, cổ hủ, bất công bằng nét bút nhẹ nhàng nhưng chua cay. Tuy nhiên, trên bức tranh đó, tác giả còn gửi gắm những tia sáng hy vọng le lói mà trung tâm ánh sáng là nhân vật người cha – Atticus. Ông chính người luật sư đã nỗ lực để bào chữa cho Tom Robinson thoát tội trước ánh mắt dè bỉu của bạn bè, họ hàng và ông cũng là tấm gương nhân cách mẫu mực cho hai đứa con của mình – Jem và Scout. Bên cạnh đó, một cách trân trọng và sâu kín, tác giả còn nhắc nhớ đến những con người tử tế thầm lặng trong thị trấn và tin tưởng về một tương lai tốt đẹp sẽ đến với đất nước Mỹ.

Cuộc chiến chống lại nạn phân biệt chủng tộc vẫn diễn ra đâu đó mỗi ngày trên đất nước Mỹ, cho dù chính phủ và người dân đã nỗ lực xóa bỏ, nhưng chúng ta đều biết để loại bỏ hoàn toàn định kiến phân biệt là điều không dễ dàng. Trong Giết con chim nhại, nhà văn chỉ đưa ra một vụ án nhỏ điển hình cho hàng loạt các vụ án vô lý diễn ra khắp miền Nam nước Mỹ bấy giờ. Qua đoạn trần thuật của cô bé Scout về phiên tòa xét xử Tom Robinson, bạn đọc sẽ có cái nhìn toàn diện về một phiên tòa diễn ra ở Mỹ như thế nào, và việc phân chia ghế ngồi cho người da đen và da trắng cũng đã cho thấy phần nào tình trạng phân biệt đối xử lúc đó. Một vụ án hiếp dâm không có chứng cứ y học của công tố viên, mọi kết luận chỉ được dựa trên lời khai mập mờ của hai nhân chứng. Bị cáo – một người da đen trầm lặng, đứng đắn, cảm thấy “tiếc” và thương cho cô gái da trắng không có ai giúp đỡ lại bị chính cô ta vu oan khi dụ dỗ anh không thành. Một vụ án với những tình tiết mà một người, với tâm sinh lý phát triển bình thường nhìn vào, đã thấy rõ ràng kết quả. Nhưng, vì một tư tưởng đã cắm rễ vào cả thị trấn Maycomb, thì cho dù “nạn nhân” có là người của dòng họ đáng khinh như Ewell, và cho dù vụ án có được dàn dựng đi chăng nữa, chỉ cần là người da trắng thì người đó vẫn đáng được bảo vệ hơn một người da đen vô tội. Ông Atticus, với tất cả nỗ lực và chân thành; với tất cả tài năng và đức hạnh đã đưa ra những lập luận không thể sắc bén hơn nhưng vẫn không thắng lại định kiến xã hội. Một mình ông là chưa đủ. Cái kết của Tom Robinson đã là một cái kết định sẵn.

Tác giả cất lên một tiếng thở dài tiếc nuối về cái kết bất hạnh cho cuộc đời Tom Robinson: “Bố Atticus đã sử dụng mọi công cụ sẵn có cho người tự do để cứu Robinson, nhưng trong tòa án bí mật của trái tim con người, bố Atticus không có cơ hội. Tom đã chết kể từ lúc Mayella Ewell mở miệng gào lên..” Dù biết trong cuộc chiến với chính người thân quen và bạn bè này, phần trăm thắng chỉ là một phần nghìn, ông Atticus vẫn kiên định với lựa chọn của mình – sống với đúng lương tâm và niềm tin bản thân. Ông đơn độc đấu tranh, không chỉ cho Tom, mà còn cho chính ông, cho các con và cho một sự thay đổi. Bằng trí tuệ khôn ngoan và trái tim ấm áp của mình, ông Atticus đã đem lại sự xúc động lớn cho thế hệ những người da đen, cho những tấm lòng vẫn còn hướng đến một thế giới bình đẳng và tin vào một thế giới bình đẳng. “Bởi vì cho dù chúng ta đã bị đánh bại một trăm năm trước khi chúng ta bắt đầu thì đó cũng đâu phải là lý do khiến chúng ta không cố thắng.” Cậu con trai Jem và cô con gái Scout đã học được nhiều điều từ phẩm chất của Atticus, và đã phần nào hiểu được tư tưởng mà ông muốn truyền đạt. “Không, Jem, em nghĩ chỉ có một hạng người. Đó là người - Anh cũng nghĩ như vậy…Nếu chỉ có một hạng người, tại sao mọi người không thân thiện được với nhau? Nếu tất cả đều giống nhau, tại sao họ lại mất công coi thường nhau?...” Những câu hỏi dấy lên trong đầu những đứa trẻ sẽ là tiền đề cho những đấu tranh mạnh mẽ sau này để đưa tất cả mọi người về trạng thái cân bằng, bất kể màu da.

Thông qua cách kể của cô con gái, tác giả lồng ghép những suy nghĩ sâu xa của bản thân một cách châm biếm về cách cư xử và suy nghĩ của con người trong thị trấn. Con người thật buồn cười. “Làm thế nào anh có thể ghét Hitler dữ dội và rồi trở mặt suy nghĩ tồi tệ về người khác ngay tại quê nhà.” Chính bản thân họ cũng không nhận ra rằng cách đối xử bất công của bản thân với người da đen đã nói lên sự giống nhau giữa họ và những kẻ xấu trên thế giới này. Atticus đã nhắn nhủ con gái một cách mạnh mẽ rằng “Khi con lớn hơn, con sẽ thấy người Da trắng lừa đảo người Da đen mỗi ngày trong cuộc đời con, nhưng hãy để bố nói con nghe điều này và con đừng quên: bất cứ khi nào một người da trắng làm điều đó với người Da đen, bất kể anh ta là ai, anh ta giàu cỡ nào, hoặc anh ta xuất thân từ một gia đình danh giá ra sao, thì người Da trắng đó vẫn là thứ rác rưởi.”

Bên cạnh vấn đề phân biệt chủng tộc, tác phẩm còn đan xen cách nhìn về cuộc đời, về lòng can đảm, về niềm tin và tấm lòng chân thành qua cách dạy con của người bố Atticus và những mẩu chuyện của những con người xung quanh trong thị trấn già cỗi Maycomb.

Đừng giết con chim nhại

Việc Scout nghĩ rằng đem Boo Radley rụt rè ra trước công chúng cũng giống như giết con chim nhại vậy. Bằng cách nào đó, tác giả (Harper Lee) đã đưa hình ảnh con chim nhại nhiều lần trong sách, để ẩn dụ việc con người sinh ra lương thiện đã bị đẩy vào những con đường sai trái, lệch lạc và đen tối của xã hội và chết đi trong tâm hồn như những con chim nhại bị giết vậy. Về bộ phim, việc chúng ta dùng trí tuệ để phân xử, để đưa một việc ra công lý cần đòi hỏi một nhận thức sáng suốt mà để có được đó, chúng ta cần phải có một sự giáo dục đúng đắn. Đặt những đứa trẻ vào cách hiểu sai, lệch lạc, thiếu kiến thức chính là hành động giết con chim nhại, mà chính xác là giết những con chim nhại non chưa hiểu cuộc đời.

Hình ảnh giết con chim nhại mà qua cả phim và sách, đều cho thấy một con người bị biến chất bởi thành kiến, hủ tục, đặc quyền, phân biệt chủng tộc vì bất cứ lý do gì – màu da, giới tính, xu hướng tính dục, tôn giáo, đảng phái, lợi ích nhóm. Hãy đừng giết con chim nhại khi chính bản thân mình là một con chim nhại bị giết trước đó.

Giết Con Chim Nhại đơn giản nhưng quá sâu sắc và tinh tế. Mà ở đó không chỉ trẻ con mới cần một thế giới nhân bản. Quan trọng hơn hết là những giá trị đạo đức của giáo dục mang lại, điều đó ở bất cứ thế hệ và xã hội nào chúng ta cũng cần phải học hỏi và trân trọng.