Không chỉ mang tính chất tín ngưỡng mà phong tục làm ma khô của đồng bào dân tộc Lô Lô ở Cao Bằng còn chứa đựng những giá trị văn hóa sâu sắc, thể hiện trọn vẹn đạo hiếu của con cái đối với cha mẹ khi qua đời.

Quan niệm của người Lô Lô

Cũng giống như quan niệm của một số dân tộc khác, người Lô Lô quan niệm con người có 2 phần là phần hồn và thể xác. Khi đem đi chôn mới chỉ tiễn được thể xác, còn linh hồn vẫn lang thang đâu đó, chưa về được với tổ tiên. Do đó, tục làm ma khô xuất phát từ thành ý là triệu hồn về, đưa tiễn lần cuối. Đó cũng là lúc người chết mới được gia nhập trọn vẹn vào với thế giới tổ tiên.

Ngược lại, nếu không tổ chức làm ma khô, người chết không về được với tổ tiên sẽ phải sống vất vưởng hoặc quay về trách phạt con cháu, thậm chí làm cho mọi người trong gia đình hay súc vật ốm hoặc bị bệnh… Vì thế, tục làm ma khô là điều bắt buộc trong mỗi đám tang của người Lô Lô ở Cao Bằng.

Cách tổ chức tục làm ma khô

Bắt đầu tổ chức lễ ma khô sẽ sử dụng từ 5-6 đội trống. Tất cả trống đồng của dòng họ sẽ được tập trung lại, nếu chưa đủ thì phải mượn trống của dòng họ khác. Tiếp theo trống sẽ được treo lên theo từng đôi, úp mặt trống cái và trống đực vào với nhau, cách khoảng 20-30 cm. Sau đó, lấy 2 thanh tre để gõ trống. Thanh to xiên qua một củ ráy cắt đôi bọc vải chàm để gõ hai mặt trống, còn thanh tre nhỏ đánh phách nhịp trên tai trống tạo thành âm thanh trầm, âm vang huyền bí. Đánh trống từ 5-6 bài để tạo nhịp cho 12 điệu múa.

Mỗi gia đình là anh em họ hàng với người chết đều mang một cây nêu bằng tre hoặc trúc dài treo một miếng vải hoa đỏ hoặc xanh, kèm theo rượu, gạo và một con gà hoặc con lợn nhỏ. Đối với con rể, con gái… thì sẽ mang con nghé hoặc con bê. Trang phục của đàn ông là áo tang vải đỏ hoặc xanh dài qua đầu gối. Phụ nữ mặc quần áo mới truyền thống, đội thêm 3-5 cái áo mới để cúng cho người chết.

Khi thầy cúng làm lễ cũng là lúc tiếng trống đồng vang lên. Người thân bắt đầu hát “chỏ chế” liên tục cho đến khi hết buổi lễ. Nội dung của tiếng hát là nỗi niềm thương tiếc người đã khuất, cầu mong cho người chết được về đoàn tụ với tổ tiên và phù hộ cho con cháu có cuộc sống bình yên. Trước đó, tất cả các cây nêu đều được tập trung lại trong một cây to dưới nhà. Con cháu của người chết bắt đầu múa vòng quanh theo nhịp trống đồng. Sẽ có 2 phụ nữ cầm chai rượu và khay chén đứng ngoài vòng để đưa chén rượu mời mọi người uống.

Sau khi điệu múa thứ hai kết thúc thì cũng là lúc bắt đầu lễ chính của tục làm ma khô. Tất cả gà, lợn, bê nghé được giết mổ ngay tại dưới dàn trống đồng. Sau khi chọc tiết xong, mỗi con vật được đặt trên một tấm liếp đan hình vuông có buộc một miếng vải đỏ. Đặt thêm một bát gạo, một chén rượu và thầy cúng cầm một cành lá bưởi bắt đầu khấn. Có bao nhiêu con vật tế thì có bấy nhiêu thầy cúng. Nếu ai không biết khấn thì có thể nhờ người khác cúng khấn cho. Khi khấn xong, phải chia cho thầy một cái đầu lợn hoặc một cái đầu con gà. Tiếng cúng khấn như tiếng hát một nhịp đều đều lẫn vào tiếng ồn ào của đám lễ. Sau đó, mỗi một con vật được thui trên một đống lửa riêng. 

Kết thúc tục làm ma khô, những người hàng xóm ra về với một phần lộc bao gồm: thịt, rượu, cơm. Còn họ hàng thì ở lại để cùng ăn với gia đình. Còn đối với các thầy mo, họ sẽ được ra về với những chiếc thủ lợn để tỏ rõ sự kính trọng của gia chủ.