Lều Yurt của người Mông Cổ thường được dựng ở giữa thảo nguyên, trên vách đá hay dựa vào cây… để tránh gió bão, tuyết, mưa và thú dữ. Khác với trước đây, ngày nay dạng kiến trúc này chỉ còn nhiều ở các vùng cư dân có đời sống ít phát triển hoặc các công trình hiện đại được truyền cảm hứng từ thiết kể cổ xưa.

Lều Yurt bắt nguồn từ Thổ Nhĩ Kì

Lều Yurt (tiếng Mông Cổ gọi Ger) là nơi cư trú truyền thống của người du mục ở Mông Cổ. Theo các nghiên cứu khảo cổ, Yurt ban đầu có nguồn gốc từ Thổ Nhĩ Kì và phát triển sâu rộng trên toàn vùng Trung Á. Chính sự phát triển của lều Yurt đã góp phần hình thành nên đặc trưng kiến trúc ở Mông Cổ. Tuỳ mỗi quốc gia, căn lều thể hiện ý nghĩa riêng biệt.

Tuy nhiên ít ai biết rằng, kiến trúc Mông Cổ ngay từ thời cổ đại không bắt đầu bằng kiểu kiến trúc của lều Yurt. Những bằng chứng khảo cổ đã cho thấy các dấu vết của các ngôi mộ hình tứ giác có niên đại từ thế kỉ 4-5 TCN, trải đều khắp lãnh thổ phần trung tâm Mông Cổ. Các công trình này được xây dựng bằng gạch kiên cố, thậm chí các nhà khảo cổ còn khẳng định rằng nó đã phát triển đến một trình độ nhất định.

Đến thời đại đế quốc Genghis Khan, trong những lần chinh phạt các nước khác, đội quân này đã sử dụng Yurt làm trung tâm chỉ huy. Để di chuyển dễ dàng, Yurt được gắn trên một chiếc xe có bánh xe khổng lồ được kéo bởi bò. Khi không di chuyển, nó được canh gác bởi những kỵ binh tinh nhuệ.

Không những thế, Yurt còn được sử dụng làm nhà ở cho các dân tộc du mục Mông Cổ. Marco Polo - một thương gia người Ý khi đến đế quốc Mông Cổ vào thế kỉ 14 đã viết: "Họ làm nhà tròn bằng gỗ và bao bọc bằng vải nỉ. Trên mỗi toa xe 4 bánh, nhà của họ có thể đi bất kỳ đâu. Những thanh gỗ được xếp đặt hoàn hảo để ánh sáng luôn có thể loạt vào lều. Đặc biệt, mỗi khi bước ra khỏi nhà, cánh cửa luôn hướng về phía Nam".

Theo nghệ sĩ và nhà phê bình nghệ thuật Mông Cổ - N. Chultem, các yurt và lều trại là căn bản cho sự phát triển của kiến trúc truyền thống Mông Cổ. Ở thế kỷ XVI và XVII, các tu viện lama đã được xây dựng trên khắp đất nước. Nhiều công trình trong số đó khởi đầu như những đền yurt. Khi chúng cần được mở rộng để đủ chỗ cho số lượng tín đồ ngày càng đông đảo thêm, các kiến trúc sư Mông Cổ đã sử dụng các cấu trúc với 6 và 12 góc với các mái kiểu kim tự tháp để thích hợp với hình dáng tròn của yurt. Việc mở rộng thêm nữa dẫn tới hình dạng bậc hai của các đền. Các mái được làm theo hình dạng những lều lớn.

Độc đáo kiến trúc lều Yurt

Trải qua hàng thế kỷ, lều Yurt trở thành dạng nhà lều căn bản của cư dân du mục. Với cuộc sống nay đây mai đó trên du mục, người Mông Cổ ngày càng hoàn thiện kĩ thuật dựng lều Yurt để dễ di chuyển. Lều Yurt của người Mông Cổ thường được dựng giữa thảo nguyên, trên vách đá hay dựa vào cây… để tránh gió bão, tuyết, mưa và thú dữ. Ngày nay, dạng kiến trúc này chỉ còn nhiều ở các vùng cư dân có đời sống ít phát triển hoặc trở thành cảm hứng văn hoá cho các công trình hiện đại. 

Về cơ bản, lều Yurt được dựng bằng vải bạt phủ lên một khung gỗ được tạo trước, về sau người Mông Cổ có làm thêm một số dạng Yurt bằng gỗ, gạch và các chất liệu khác. Các lều Yurt có cầu trục trụ tròn, vòm mái được thiết kế tỉ mỉ và ấn tượng. Với các công trình mang cảm hứng lều Yurt theo khuynh hướng hiện đại thì chóp vòm càng được trang trí tỉ mỉ hơn. 

Với dạng tròn, lều Yurt có được diện tích lớn nhất trên khoảng khoảng không gian đó, và người Mông Cổ cũng luôn tìm cách bố trí nội thất thật ngăn nắp, gọn gàng trong không gian của mình. Với mỗi người Mông Cổ, một buổi sớm được thức dậy trong lều Yurt rồi bước ra hít thở không khí thảo nguyên mùa xuân hay không khí mát lạnh của của mùa tuyết rơi vẫn là một cảm giác thật đặc biệt và luôn luôn mới mẻ.