Mùa hè năm nay nắng bắt đầu gắt từ đầu tháng ba. Vừa chỉ cần đi loanh quanh trong nhà là người tự đổ mồ hôi. Trẻ con chỉ cần chạy mấy vòng quanh sân, gương mặt trắng hồng đã đỏ gay đỏ gắt, y như mặt trời lúc chiều muộn. Dù muốn hay không, mùa hè cũng đang chờn vờn trên đỉnh đầu.

Bởi vậy, thời tiết nóng nực, người ta đâm ra sợ thịt cá và những thứ mỡ màng. Nồi canh rau bỗng chốc được đôn lên hàng “cao lương mỹ vị”. Một trong số đó là bát canh cua với rau đay, mồng tơi cùng trái mướp hương thơm dìu dịu, đầy thanh cảnh. Bắt mấy con cua đồng vàng ươm, béo căng cả yếm, càng chắc như gọng kìm, là niềm thương nỗi nhớ của người dân quê suốt cả mùa đông lạnh giá.

Canh cua là món ngon dân dã ngày hè được nấu với rau đay, mồng tơi trơn tuồn tuột. Cua vừa bắt ngoài đồng, được rửa sạch, gỡ yếm rồi tách làm đôi. Bên trong lớp vỏ thô kệnh là gạch cua vàng ươm, như hạt ngô vừa vào độ mẩy.

Làm cua khá cầu kì mất công khi con cua đồng nó nhỏ bằng 2 đốt ngón tay, phải lấy gạch từng con. Khi ấy mà nóng ruột, chỉ muốn làm cho nhanh, để nồi nước sôi bồng lên, gạch cua sẽ vỡ hết cả, đâu còn ngon nữa. Gạch cua mềm xốp như váng đậu phụ, nên lúc cho rau vào nồi cũng phải để ý mới được. Phải lấy muôi, khẽ gạt đám gạch cua sang một bên, sau đó mới nhẹ nhàng cho rau vào một góc.

Trong mâm cơm Việt sao quên được món rau muống xào tỏi. Màu vàng nâu của gạch cua, tiếp đến là sắc xanh mướt của rau đay, mồng tơi, điểm xuyết thêm vài miếng mướp thái mỏng, có mấy cái hạt trắng trắng, xinh xinh; nổi bồng bềnh trong bát tô trắng. Chúng hài hòa chẳng kém gì một bức tranh thủy mặc biết nhấn nhá, đậm nhạt đúng lúc, đúng chỗ.

Canh cua mà không có bát cà muối thì không thể trọn vị. Y như thịt đông với dưa hành của tháng giêng, như hồng với cốm của tháng tám, như gạo mới và chim ngói của tháng mười. Ăn canh cua mà thiếu mất quả cà muối vừa đúng độ, chua chua mằn mặn, thì người ta cứ thấy trống vắng và nhạt nhẽo làm sao.

Quả cà pháo trắng trẻo, tròn trĩnh như chiếc bánh trôi được cắt hết cuống, phơi cho hơi héo rồi mới đem muối. Muối cà pháo, ngoài muối và đường, phải có vài lát riềng thái mỏng, thêm mấy tép tỏi hay quả ớt nữa thì càng ngon. Có như vậy vại cà mới không bị hôi nước và đóng màng. Dẫu cà không còn lấy một quả, nước trong vại vẫn còn thơm, có thể lấy làm “mồi” cho vại cà mới.

Và bữa trưa không thể thiếu nồi canh chua mẹ nấu. Cá đồng sau khi được rán cho vàng hai mặt thì đổ nước cho ngập lưng nồi, nêm thêm chút mắm muối. Đợi canh sôi lại, rồi thả nắm chua me đất thái rối vào. Đơn giản vậy thôi mà có bát canh chua thơm thảo hương đồng gió nội.

Thời tiết có nóng bức khó chịu, khi ngồi trước mâm cơm Việt, bao nhiêu cơm cũng hết sạch. Vậy mới nói đi đâu cũng chỉ nhớ về những món ăn hồn quê đất Việt.