Vài năm gần đây, du lịch cộng đồng ở bản Dọi, bản Vặt… (huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La) bắt đầu phát triển. Trong những mái nhà truyền thống này, các cô gái Thái đã và đang dần khẳng định được “quyền năng” của mình cũng như ý thức được việc bảo tồn, phát huy những giá trị truyền thống riêng có. 

“Tiếng thơm” Tây Bắc

Cao nguyên Mộc Châu là vùng đất của 12 dân tộc anh em cùng sinh sống nhưng người Thái mới là tộc người tạo nên bản sắc, nức tiếng từ miếng ăn ngon đến con gái đẹp. Nơi này nổi tiếng với những đặc sản như cá pa pỉnh tộp, nẹm, thịt gác bếp hay xôi ngũ sắc… 

Nhắc đến Mộc Châu, người ta thường nghĩ tới rừng thông bản Áng, thác Dải Yếm, Ngũ động bản Ôn, nông trường chè… chứ ít ai lọ mọ vào mấy bản làng có cái tên lạ lẫm như bản Dọi, bản Vặt với những nếp nhà sàn 5 gian, 7 gian thậm chí 8 gian truyền thống.

Bản này giờ đây xuất hiện nhiều thay đổi, với hàng loạt homestay như Homestay Hoa Mộc Miên, Homestay Quốc Khánh, Homestay Hà Chiên, Homestay Vân Dung, Homestay Mai Thuận hay Homestay Hà Quyết do những cô gái người Thái làm chủ. 

Khoảng 5 - 7 năm trước, đa phần các cô gái này chưa được như bây giờ. Cũng như nhiều dân tộc ít người khác, họ giống như cái bóng của chồng, lặng lẽ làm mọi việc nơi góc bếp mà ít được tham gia đại sự. Từ một bé gái lớn lên thành thiếu nữ rồi làm mẹ, làm bà…, tâm thức họ đã quen đàn ông là trụ cột gia đình.

Tuy nhiên, giờ đây, cũng những con người ấy nhưng lại mang một tinh thần khác, đầy tự tin, xông xáo và đầy quyết liệt, thậm chí có người còn vươn lên làm chủ kinh tế. Du lịch cộng đồng đã thổi luồng sinh khí và thay đổi diện mạo của bản làng. 

Những bà chủ homestay này giờ đây tự lên thực đơn rồi nấu nướng đón khách, tự hạch toán sổ sách chi tiêu, chụp hình rồi viết quảng cáo trên facebook... Quan trọng hơn, họ đã có thể làm chủ sinh kế để không bị phụ thuộc, để cảm thấy tự tin và nghĩ lớn hơn. 

Những phụ nữ “làm dâu trăm họ”

“Ban đầu kinh doanh dịch vụ homestay, gia đình em gặp nhiều khó khăn do không biết tổ chức hoạt động thế nào, không có vốn đầu tư, phải vay ngân hàng và sau được tổ chức AOP hỗ trợ thêm vốn, tư vấn và tập huấn kỹ năng mới tự tin hơn. Thời gian đầu ít khách nhưng đến giờ đông hơn, lượng khách sáu tháng đầu năm 2020 bằng hơn cả năm 2019 dù có dịch COVID-19. Hiện tại, qua kết nối mạng xã hội và người quen, lượng khách đến bản Vặt đã đa dạng hơn, từ hầu hết các tỉnh khu vực phía Bắc”, Lường Thị Hồng Tươi, bà chủ Homestay Hoa Mộc Miên, chia sẻ.

Cũng như gia đình Tươi, vợ chồng Lèo Thị Chơ (chủ Homestay Quốc Khánh, bản Vặt) bắt đầu làm du lịch từ con số không, thậm chí vốn để tu sửa nhà vẫn đang phải vay ngân hàng bằng thế chấp sổ đỏ. Chơ và chồng vừa làm nông vừa tranh thủ hỗ trợ nhau làm du lịch. Tuy là người dân tộc thiểu số và trình độ còn thấp nhưng Chơ đã nỗ lực để có chứng chỉ dẫn khách tham quan quanh khu vực Mộc Châu và làm hướng dẫn viên tại Thác Dải Yếm.

Với Chơ, làm du lịch những ngày đầu thực sự vất vả vì thiếu kinh nghiệm. “Hồi đầu em còn bỡ ngỡ nhưng nhờ dự án AOP hướng dẫn kỹ năng giao tiếp, đưa đi học hỏi và tham quan các mô hình du lịch cộng đồng ở nhiều địa phương khác, nay em đã tự tin giao tiếp với khách rồi, không còn bèn lẽn, ngại ngùng nữa; thói quen nấu nướng cũng như vệ sinh của gia đình cũng thay đổi”, Chơ nói.

Làm du lịch như “làm dâu trăm họ” nên với những người dân lần đầu tiếp cận du lịch cộng đồng như Tươi, Chơ hay Vân cái khó nhất là chiều lòng khách. Món ăn người Thái thường đậm đà và thường không thể thiếu gia vị là hạt dổi, không phải ai cũng quen.

Ở bản, mùa Hè chẳng điều hòa, mùa Đông không máy sưởi, nhà sàn có phòng đôi đã khó, đâu sẵn vệ sinh riêng… khách Việt không phải ai cũng thích nghi. Làm nghề dịch vụ khó cả với những người được đào tạo bài bản, huống hồ là với bà con “hai tay hai súng,” vừa làm nông vừa tranh thủ làm du lịch.

Bỡ ngỡ nào rồi cũng qua, phụ nữ Thái ở bản Dọi, bản Vặt giờ trưởng thành nhiều, đã tự tin mời rượu và chuyện trò rôm rả với du khách chứ không né tránh, kiệm lời như trước. Các cô cũng tự hoàn thiện kỹ năng mỗi ngày bởi thấy rõ nguồn thu từ du lịch hơn hẳn làm nông. Nhưng để có được tinh thần và thành quả ấy, ngoài nỗ lực, họ vẫn cần “thủ lĩnh” là những “người hùng” thầm lặng dẫn dắt và đồng hành.