Mua bán quốc tịch

Từ năm 2013, Cyprus (Cộng hòa Síp) bắt đầu triển khai Chương trình định cư đảo Cyprus cho phép các nhà đầu tư nước ngoài nhận quyền công dân khi đầu tư vào nước này. Những người có trong tay cuốn hộ chiếu của Cyprus có thể tự do đi lại, làm việc và giao dịch ở tất cả 27 quốc gia thành viên của khối EU mà Cyprus là thành viên. Cuốn sổ thông hành của Cyprus do đó được ví như tấm "hộ chiếu vàng".

Tuyến bài điều tra mang tên "Hồ sơ Cyprus" mới đây của Al Jazeera - hãng tin uy tín của Qatar tiết lộ hàng chục quan chức cấp cao với khối tài sản đáng ngờ và gia đình họ mua "hộ chiếu vàng" của Cyprus từ cuối năm 2017-2019. 

Các quan chức này đầu tư các khoản tiền tối thiểu là 2,5 triệu USD, thường là thông qua mua bất động sản, cổ phiếu của các công ty Cyprus để có được quyền công dân của đảo quốc Địa Trung Hải. Họ là các chính trị gia, thành viên hội đồng quản trị của một số doanh nghiệp nhà nước và thậm chí là họ hàng của một cựu Thủ tướng. 

Những người này được xếp vào nhóm có nguy cơ tham nhũng vì họ hoặc một số thành viên gia đình nắm giữ một số vị trí trong chính phủ. 

Ngoài ra, Al Jazeera phát hiện Cyprus cũng bán hộ chiếu cho những tên tội phạm bị kết án và những kẻ trốn tránh pháp luật.

Trên thực tế, cuộc điều tra của Al Jazeera không chứng minh được hành vi sai trái của các quan chức thuộc diện "có nguy cơ tham nhũng".

Tuy nhiên, việc một người được giao phó vị trí quan trọng của quốc gia mình lại muốn mua quốc tịch thứ 2 cho bản thân hoặc gia đình đặt ra nhiều dấu hỏi. Ngoài ra, số tiền mà các quan chức đổ vào đầu tư để lấy được quốc tịch không phải là nhỏ, lên tới 2,5 triệu USD.

Theo ông Nigel Gould-Davies ở Viện nghiên cứu chiến lược quốc tế của Anh, lý do các quan chức này tìm kiếm quốc tịch thứ 2 hoặc thứ 3 là để bảo vệ số tài sản mà họ bằng cách nào đó có được trong nhiều năm.

Thị trường tỷ USD

Không chỉ có Síp hay Kitts và Nevis, nhiều quốc gia cũng đang "bán hộ chiếu" như một hình thức đổi lấy đầu tư. Theo thống kê, vào năm 2014, người giàu trên thế giới chi 2 tỷ USD để có được quốc tịch thứ hai.

"Bán quyền công dân" đang trở thành một loại hình kinh doanh hái ra tiền. Các chính phủ đưa ra một cái giá đắt đỏ để đổi tấm hộ chiếu của nước họ cùng những đặc quyền đi kèm. 

Theo International Investment, nhu cầu mua hộ chiếu gia tăng xuất phát từ một số lý do khác nhau như chạy trốn bất ổn trong nước (có thể là chiến tranh hoặc bất ổn chính trị) và mục đích trốn thuế. Ngoài ra, người giàu cũng đang có xu hướng chọn nơi sinh sống dựa trên những ưu đãi đặc biệt và những quốc gia có thể giúp họ di chuyển tới nhiều nước khác trên thế giới nhờ cuốn hộ chiếu quyền lực.

Nhiều bất cập còn bỏ ngỏ

Bản thân các nước cung cấp các chương trình bán hộ chiếu sẽ thu về một khoản không nhỏ cho kinh tế nước mình. Đơn cử như Vanuatu. Nhờ các tấm hộ chiếu trị giá 130.000 USD, quốc gia này có được một nguồn doanh thu lớn giúp vực dậy nền kinh tế trong bối cảnh dịch bệnh hoành hành.

Các khoản đầu tư đáng kể vào nền kinh tế cũng giúp các chính phủ dễ dàng huy động tiền để chi cho các dịch vụ công. Tại khu vực Caribe khó có thể vực dậy sau 2 cơn bão Erika và Maria năm 2015 và 2017 nếu không bán hộ chiếu cho người nước ngoài. 

Mặc dù vậy, hình thức mua bán quốc tịch vẫn đang vấp phải khá nhiều chỉ trích. 

EU từng chỉ trích mạnh mẽ việc Cyprus sử dụng chương trình đầu tư để bán hộ chiếu. Họ coi Cyprus là cửa sau để những những người có ảnh hưởng chính trị từ các quốc gia thù địch tiềm năng tiến vào phần còn lại của EU. 

Dưới áp lực từ EU, Cyprus đã thay đổi các quy tắc từ năm 2019. Nhưng theo Al Jazeera, nhiều quan chức thuộc diện có nguy cơ tham nhũng đã đảm bảo vị trí của họ với tư cách là công dân Cyprus trước khi các thay đổi có hiệu lực.

Vào tháng 7/2020, Cyprus thông qua luật mới cho phép tước quyền của những người mua hộ chiếu nếu họ được coi là gây tổn hại cho lợi ích quốc gia của Cyprus hoặc các trường hợp phạm tội nghiêm trọng, bị Interpol truy nã... Mặc dù vậy, luật mới vẫn được cho là còn nhiều lổ hổng, để lọt các hồ sơ tưởng như là trong sạch. 

Việc dễ dàng sở hữu các tấm hộ chiếu của các nước cũng làm dấy lên lo ngại về các mối đe dọa an ninh tiềm ẩn như tội phạm, khủng bố. 

Vanuatu từng phải tước bỏ quyền công dân của 4 người Trung Quốc sau khi phát hiện họ nằm trong danh sách cảnh báo đỏ của tổ chức Interpol.

Mehul Choksi, một tỷ phú Ấn Độ liên quan đến vụ lừa đảo trị giá 2 tỷ USD tại Ngân hàng Quốc gia Punjab nhờ chuyển quốc tịch, trở thành công dân Antigua và Barbuda nên nằm ngoài tầm với của các quan chức Ấn Độ.