Trò chuyện cùng PV Vietnam Traveller/Travelmag.vn, với giọng nói trầm ấm, pha chút cảm xúc lâng lâng tự hào, anh Hồ Thanh Tuấn - Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc Công ty Ngọc Trai Hoàng Gia kể về quá trình cuộc đời và sự nghiệp nuôi cấy ngọc trai của mình. Như thước phim quay chậm, những hình ảnh từ thời kì vất vả, khổ cực cho đến những ngày đẹp đẽ ngọt lành cứ hiện dần về qua lời kể của người đàn ông đầy nghị lực Hồ Thanh Tuấn. 

Tại Đại hội thi đua yêu nước lần thứ X diễn ra vào ngày 10/12 tại Thủ đô Hà Nội, anh Hồ Thanh Tuấn - Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc Công ty Ngọc Trai Hoàng Gia chính là người nghệ nhân duy nhất đại diện cho hội kim hoàn cả nước được tham dự Đại hội lần này.

“Tôi thực sự cảm thấy mình quá nhỏ bé, khiêm tốn trong lĩnh vực, tài năng và chuyên môn của mình. Có rất nhiều người là các bác, các anh chị em chỉ là nông dân nhưng lại có rất nhiều sáng chế, cống hiến thiết thực, to lớn cho người dân và đất nước Việt Nam. Bản thân mình chỉ là một hạt cát rất nhỏ của đất nước. Đó cũng là động lực để tôi được phấn đấu, cống hiến và cố gắng nhiều hơn nữa trong thời gian tới”.

Anh Hồ Thanh Tuấn sinh năm 1976 trong một gia đình nghèo ở xã Mỹ Chương, huyện Mỹ Tú, tỉnh Sóc Trăng. Con đường đến với lĩnh vực sản xuất, chế tác ngọc trai của anh rất tình cờ, nhưng có lẽ, đó cũng là cái duyên, cái nợ mà cuộc đời này “ban tặng” cho người đàn ông đầy nghị lực này.

“Tôi vốn là dân kĩ thuật, học kĩ sư tin học viễn thông. Hồi còn đại học, trong một dịp tình cờ, tôi được một nhóm chuyên gia Pháp đề nghị làm một công việc liên quan đến IT, giúp họ quản trị hệ thống một trang giới thiệu sản phẩm về nghề nuôi ngọc trai. Để thực hiện công việc đó tôi đã đọc được rất nhiều tài liệu về ngành này, tuy nhiên đó cũng không hẳn là điểm xuất phát cho niềm đam mê nuôi ngọc trai của tôi được nhen nhóm, bùng cháy. Đến với cái duyên, cái nghiệp nuôi ngọc trai tôi đã trải qua rất nhiều thăng trầm đáng nhớ.

Trò chuyện với phóng viên, anh Tuấn miên man kể về những câu chuyện của mình từ khi lập nghiệp cho đến lúc đạt được những thành tựu nhất định. Khi nhắc đến những đam mê, kì vọng về nghề nuôi ngọc trai, dường như ở anh toát ra “những tia lửa” bùng cháy mạnh mẽ.

Anh kể, những năm 2000, nhóm chuyên gia gặp rất nhiều trở ngại khi họ đi khảo sát thực tế những dự án ở Việt Nam. Trong quá trình tiếp xúc và hỗ trợ công việc, anh vô tư nhận lời giúp họ đi khảo sát, làm thủ tục đầu tư theo đúng pháp lý của Việt Nam một cách đầy đủ nhất. “Sau quá trình đó, đến thời điểm chín muồi, nhóm chuyên gia quyết định đầu tư vào một dự án tại Việt Nam và mời tôi làm đại diện dự án đó. Thời bấy giờ, tôi mới 27, 28 tuổi, sức trẻ và sự tò mò đối với thế giới khiến tôi cảm thấy vô cùng hứng thú. Đối với tôi, việc hợp tác với những chuyên gia nước ngoài đơn giản chỉ là bản thân mình sẽ được đi ra nước ngoài, sang Pháp học thực nghiệm. Quả thật, lúc đó được đi ra nước ngoài cùng những người chuyên gia giỏi là một điều xa xỉ đối với những sinh viên mới ra trường. Thế nhưng, hoá ra không chỉ ở Pháp mà những chuyên gia này còn đi rất nhiều nơi trên thế giới như Hồng Kông, Thái Lan…để tìm nguồn nguyên liệu và chế tác. Tôi được bôn ba khắp nơi và có cơ hội được làm việc chung với những chuyên gia nước ngoài trong suốt một thời gian dài. Đó là một bước chuyển táo bạo trong cuộc đời sự nghiệp của tôi mà có lẽ, sẽ chẳng bao giờ có cơ hội nào khác may mắn hơn trong đời”.  

Sau quá trình 8 năm làm việc và học hỏi các chuyên gia, anh Hồ Thanh Tuấn đã gặt hái được nhiều kinh nghiệm đáng kể của riêng bản thân mình trong lĩnh vực nuôi cấy ngọc trai. Thế nhưng từ những năm 2008, khi tình hình kinh tế thế giới bị khủng hoảng nặng nề, nhất là đối với những ngành nghề xa xỉ như ngọc trai, kim hoàn, các chuyên gia nước ngoài quyết định thu gọn và đóng hết tất cả dự án ở các nước, trong đó có Việt Nam:

“Lúc đó, hai dự án tôi đang phụ trách ở Bình Định và Côn Đảo cũng bị đóng cửa, tôi buồn lắm, thất nghiệp và quay về nhà với gia đình. Mãi đến cuối 2009, tôi không còn biết làm nghề gì, cũng không thể quay về nghề cũ IT như trước được, bởi nghề IT thời điểm đó đã phát triển rất nhiều so với thời kì 10 năm trước từng làm. Tôi quyết định tận dụng hết kinh nghiệm, kĩ năng và kiến thức mình đã có được trong suốt quãng thời gian tham gia các dự án cùng các chuyên gia nước ngoài để bắt đầu lại từ đầu với nghề nuôi cấy ngọc trai. Sự nghiệp của tôi bắt đầu với hai bàn tay trắng cùng đống nợ chất chồng (cười), anh Tuấn hào hứng kể lại. 

Nói là làm, anh Tuấn bắt tay vào việc đi học tiêu chuẩn chế tác kim hoàn theo tiêu chí của Châu Âu. Giai đoạn đó, khái niệm trang sức Ý (có nghĩa là nhập khẩu các trang sức Ý cao cấp mà Việt Nam chưa có khả năng chế tác được) được rất nhiều người biết đến và ưa chuộng.

“Tôi đi học và có khả năng, kĩ thuật để chế tác những sản phẩm có độ tinh xảo và chất lượng tương đương của Ý, được giới thượng lưu của Việt Nam ưa thích. Bắt đầu có những đơn hàng, nguồn thu nhập, tôi gom góp và mở một cơ sở nhỏ nuôi cấy ngọc trai với một số vốn rất ít ỏi. Song song với đó, tôi lập một nhóm nhỏ gia công trang sức ngọc trai ngay tại nhà.

Chưa có thị trường, nhiều người chưa biết đến, anh Tuấn đích thân đi “chào hàng” ở những đơn vị kim hoàn lớn nhỏ cũng như những khu nghỉ dưỡng cao cấp khắp các tỉnh thành. Khi bắt đầu có tiền ít nhiều từ những đơn hàng, anh đầu tư vào xưởng gia công và trại nuôi ngọc trai. Đó là những viên gạch đầu tiên để xây dựng, hình thành và phát triển thương hiệu Ngọc Trai Hoàng Gia cho tới ngày nay.  

Với tổng diện tích các trại nuôi mà Công ty Ngọc trai Hoàng Gia của anh đang sở hữu lên đến gần 200ha mặt biển, trở thành công ty nuôi ngọc trai lấy ngọc lớn nhất Việt Nam.

Không dừng lại ở đó, trong quá trình sản xuất kinh doanh, anh Tuấn tiếp tục mò mẫm, nghiên cứu và nhận ra rằng trên thế giới có rất ít người đầu tư nghiên cứu những công nghệ mang tính đột phá lạ đối với sản xuất nuôi cấy ngọc trai. Từ đó, thôi thúc anh nghĩ ra ý tưởng nghiên cứu và làm ra một loại ngọc trai riêng, đặc trưng chỉ có của Việt Nam. 

“Tôi còn nhớ một kỉ niệm mà có lẽ cả cuộc đời này tôi sẽ không bao giờ quên, đó cũng chính là bước ngoặt đưa sự nghiệp nuôi cấy ngọc trai của tôi lên một tầm cao mới. Hồi đó, trong một dịp được tham dự buổi triển lãm cùng một số đối tác ở nước ngoài. Khi nhìn thấy sản phẩm ngọc trai của tôi, những vị khách nước ngoài có hỏi tôi một câu rất đơn giản, nhưng thời điểm đó tôi không thể trả lời được, rằng: “Ngọc trai Việt Nam có gì khác so với ngọc trai các nước trên thế giới?”

Tôi đau đáu mãi câu hỏi này, nó như một “búi tơ” lủng lẳng trong tâm trí mà tôi bắt mình phải tháo gỡ được. Rồi trong một dịp, hình ảnh bà Phó Chủ tịch nước Trương Mỹ Hoa khi đối ngoại với thế giới, trên bộ áo dài bà đang mặc chính là một chuỗi ngọc trai mà dĩ nhiên tôi nghĩ rằng, nó không phải do người Việt Nam thực hiện vì nó quá tinh xảo và đẹp đẽ. Tôi tự nhủ, có khi nào mình sẽ sáng chế ra những hạt ngọc trai mà khi cả thế giới nhìn vào, họ đều nhận ra đó là viên ngọc trai xuất xứ từ nước Việt? 

Thế rồi trong những buổi hội thảo hoặc những khi nói chuyện với các chuyên gia, anh Hồ Thanh Tuấn đều khẳng định mục tiêu trong 5 đến 10 năm tới, anh sẽ tạo ra hình ảnh những viên ngọc trai do người Việt Nam làm ra, độc quyền trên thế giới. Thế nhưng, sau khi nghe anh nói vậy, nhiều người chê rằng anh quá tham vọng và ảo tưởng. "Chính những người bạn nói vậy, sau này gặp lại tôi thì tay bắt mặt mừng, họ nói ngày xưa tưởng tôi chỉ là “chém gió”, không thể làm được. Đến bây giờ chẳng những các Nguyên thủ quốc gia mà thậm chí cả Phu nhân Tổng thống Mỹ Barack Obama cũng đeo những bộ ngọc trai độc quyền có hoa văn trống đồng do chính người Việt Nam làm ra. Đó là những kỉ niệm đi theo tôi suốt cuộc đời, trở thành động lực thúc đẩy tôi ngày càng cố gắng hơn trong nghề này". 

Nói về việc sản xuất, chế tác nên một viên ngọc trai mang biểu tượng trống đồng đặc trưng của Việt Nam, anh Tuấn không ngần ngại chia sẻ. Nếu quy trình sản xuất và nuôi cấy tạo ra một viên ngọc trai theo phương pháp truyền thống của ông Tổ nghề nuôi ngọc trai Kokichi Mikimoto ở Nhật Bản gồm 3 bước là cấy vật thể tròn vào người con trai, nuôi trai để đạt được mức độ tăng trưởng nhất định và sau đó thu hoạch lấy viên ngọc trai, thì anh Hồ Thanh Tuấn còn sáng chế thêm hai bước nữa để đạt được những viên ngọc trai được tạo hình điêu khắc nổi bật, đó là lấy viên ngọc ra, tạo hình bất kì và sau đó tiếp tục nuôi cấy.  

“Trong quá trình tìm hiểu về cơ chế ngậm ngọc, sinh trưởng và phát triển của con trai, tôi cấy viên ngọc có tạo hình hoa văn trống đồng vào và tìm cách gây mê để con trai không đào thảo ra, rồi tiếp tục nuôi thả vào tự nhiên. Quãng thời gian từ lúc cấy ngọc đến lúc thu hoạch khoảng tầm một năm”.

Theo anh, nếu nuôi lâu hơn thời gian này thì hình ảnh hoa văn sẽ không còn do trai tiết ra xà cừ bao phủ hết bề ngoài viên ngọc đã được khắc trống đồng. Với thời gian vừa đủ, viên ngọc "tái thu hoạch" cho họa tiết hoa văn mờ đặc trưng. Viên ngọc vừa có sự tác động của bàn tay con người, vừa có sự nuôi dưỡng của mẹ Thiên nhiên nên vô cùng tinh xảo và quý giá.

“Hồi đó tôi cũng nghịch ngợm, mang chiếc răng sữa của những đứa con mình được các bác sỹ gửi lại giữ làm kỉ niệm, cấy vào con trai rồi thả xuống biển nuôi một năm rưỡi. Kết quả bất ngờ, chiếc răng được phủ một lớp xà cừ bên ngoài với màu vàng ngọc lấp lánh”. Từ những thành công này, anh Tuấn được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học - Công nghệ) cấp bằng sở hữu trí tuệ về Phương pháp tạo ngọc trai từ răng cùng Phương pháp tạo hoa văn chìm trên ngọc trai.

Nhờ đó, anh được mời làm chế tác quà tặng cho các Nguyên thủ quốc gia và được Hội kim hoàn đề xuất lên Chủ tịch nước, cấp bằng Nghệ nhân Ưu tú quốc gia.

“Ngọc trai Trống đồng là công trình nghiên cứu của tôi từ năm 2011 với mong muốn tìm ra bước đột phá mới cho ngành ngọc trai thế giới sau hơn 100 năm, kể từ khi nhà phát minh người Nhật ông Mikimoto lần đầu tiên tạo ra viên ngọc trai nuôi cấy và thế giới thừa hưởng công nghệ nuôi tạo ngọc đó cho tới ngày hôm nay. Tôi đã nghiên cứu thành công phương pháp nuôi tạo ra hoa văn tự nhiên trên viên ngọc và đã được cơ quan chức năng cấp bằng độc quyền sáng chế trong 20 năm. Điều này đã đánh dấu bước ngoặt lịch sử mới cho ngành ngọc trai thế giới khi tạo ra được loại ngọc trai mới là ngọc trai có hoa văn tự nhiên, mà khởi nguồn tôi chọn là hoa văn trống đồng - biểu trưng của văn hóa Việt Nam, sau đó là hoa văn tự nhiên bất kỳ”, anh Tuấn tự hào chia sẻ.

"Ngọc trai được nuôi cấy ở các vùng biển cơ bản giống nhau, những vùng biển khác nhau chỉ nuôi được một số loại ngọc trai nhất định. Thế nhưng, điều ít người biết là tất cả những chủng loại ngọc trai xuất hiện trên thế giới đều phân bố ở dọc vùng biển Việt Nam, kéo dài từ Nam ra Bắc. Đó là điều kiện tự nhiên tuyệt vời mà không có quốc gia nào trên thế giới có được. Rõ ràng, tôi nhận thấy tất cả các loài trai trên thế giới tập trung phân bổ, sinh sống và tăng trưởng rất tốt ở Việt Nam, đó là điều kiện trời cho mà các nước khác không hề có được. Nếu so sánh ngọc trai ở Việt Nam với ngọc trai của các nước khác trên thế giới, thì chất lượng như nhau, nhưng về phân bổ, chủng loại thì Việt Nam hơn hẳn trên thế giới vì sở hữu điều kiện tự nhiên đó", anh Tuấn nhận định.

Quả thật, phải vô cùng tâm huyết và say mê với công việc mà mình đang theo đuổi mới có thể đạt được những thành tựu đột phá mang tầm thế giới. Nghệ nhân Hồ Thanh Tuấn đã và đang tận hưởng những quả ngọt đầu tiên trong cuộc đời và sự nghiệp nuôi cấy chế tác ngọc trai của mình. Thế nhưng, tâm huyết của anh không chỉ dừng lại ở việc tạo ra những viên ngọc trai đặc trưng, tinh xảo của người Việt Nam, mà còn mong muốn tiếp nối sứ mệnh lịch sử của ngọc trai là làm đẹp cho người phụ nữ. Đó cũng là tâm niệm cả cuộc đời của ông Tổ nghề ngọc trai Kokichi Mikimoto mong cầu, với câu nói nổi tiếng: “Tôi muốn điểm tô cho tất cả vòng cổ của phụ nữ trên thế giới này bằng ngọc trai”. 

“Ngày trước, thời kì phong kiến ngọc trai chỉ dành cho vua chúa và hoàng tộc, còn thương nhân, dân thường nếu sở hữu ngọc trai thì sẽ chịu tội phạm thượng khi quân. Nhưng đến ngày nay, tôi mong muốn thực hiện được việc mà lịch sử còn bỏ ngỏ, đó là đưa những viên ngọc trai tinh xảo, đẹp đẽ đến với tất cả những người phụ nữ trên thế giới. Tôi hi vọng rằng, những người phụ nữ trên thế giới đều có cơ hội được sử dụng ngọc trai, là thứ trang sức đẹp tuyệt vời như chính con người và tâm hồn họ vậy”, anh Tuấn hi vọng.