Travelmag.vn tiếp tục loạt bài nghiên cứu chuyên sâu về chủ đề "Vì sao con người thích đi du lịch" mong muốn mở ra cánh cửa khám phá mới, hầu giúp các doanh nghiệp và nhà quản lý du lịch kiến thức bổ ích này.

Bài viết được trích trong báo cáo "The Best American Travel Writing 2001", NXB Houghton Mifflin, New York, do TS. Trương Thị Thu Hằng, Khoa Nhân học, trường Đại học KHXH và Nhân văn TP.HCM dịch.

(Nghiên cứu chuyên sâu) Hành vi thích đi du lịch dưới góc nhìn tâm lý học

Trước hết chúng ta đi là để thả lỏng bản thân, và tiếp đến chúng ta đi để tìm thấy chính mình. Chúng ta đi để mở con tim và đôi mắt của mình ra và học thêm nhiều điều về thế giới nhiều hơn những quyển tạp chí có thể trang bị cho chúng ta. Chúng ta đi để đem theo phần nhỏ bé mà chúng ta có thể, trong sự ngu dốt và kiến thức của mình, đến những miền đất trên quả địa cầu là nơi mà những chủ nhân của nó đón nhận sự giàu có mà họ được thụ hưởng một cách thờ ơ. Và về cơ bản chúng ta đi để lại trở thành những kẻ ngốc nghếch – để chậm nhịp thời gian và để bước vào, phiêu lưu vào tình ái một lần nữa. Vẻ đẹp của toàn bộ quá trình này có lẽ được miêu tả tốt nhất trước khi chúng ta thậm chí tiến hành những chuyến bay thường xuyên, bởi George Santayana trong bài luận đầy súc tích của ông là “Triết lý của du hành”.

Nhà triết học của Đại học Harvard này đã viết rằng chúng ta “đôi khi cần thoát khỏi vào trong sự cô quạnh, trong sự vô định, trong một kì nghỉ có tính đạo đức khi trốn chạy những khó khăn rủi ro thuần tuý, để tạo nên những khúc quanh cuộc đời, để nếm thử mùi vị của sự khó nhọc và để được ép buộc phải làm việc một cách tuyệt vọng với bất kì giá nào.”

Tôi thích sự nhấn mạnh vào công việc như thế vì chưa bao giờ chúng ta thể hiện sự hạnh phúc, sự may mắn của chúng ta có tỉ lệ như thế nào so với những khó khăn trước đó trên đường mà chúng ta đang đi; và tôi thích sự nhấn mạnh vào một kì nghỉ có tính “đạo đức” vì chúng ta dễ dàng rơi vào thói quen đạo đức như là ngã mình lên giường hằng đêm. Hầu như không ai trong chúng ta quên đi mối liên hệ giữa “du hành” và “khó nhọc” và tôi biết rằng tôi đi đa phần là để tìm kiếm sự khó nhọc – cả sự khó nhọc của chính tôi, là thứ mà tôi muốn cảm nhận, và của những người khác, là cái mà tôi muốn thấy. Du lịch theo nghĩa đó sẽ hướng chúng ta đến một sự cân bằng hơn về sự thông thái và sự đồng cảm – của việc nhìn nhận thế giới rõ ràng, và cảm nhận nó một cách chân thật. Bởi vì nhìn mà không cảm rõ ràng có thể là không quan tâm; trong khi cảm mà không nhìn thì có thể là sự mù lòa.

Tuy vậy, đối với tôi niềm vui to lớn đầu tiên của sự du hành chỉ đơn giản là sự xa xỉ của việc bỏ lại mọi niềm tin và sư ổn định của mình ở lại nhà, và nhìn thấy mọi thứ mà tôi nghĩ là tôi đã biết dưới một ánh sáng khác, và từ một góc độ đầy khúc khuỷu. Về mặt này thì thậm chí chỉ cần một cửa hàng Gà Rán Kentucky (ở Bắc Kinh) hay là một show trình diễn tái hiện rời rạc cẩu thả của vở kịch Wild Orchids (ở đại lộ Champs-Elysées) cũng có thể vừa là mới lạ vừa là sự khám phá: Ở Trung Quốc, sau hết thì mỗi người sẽ dùng gần một tuần lương của họ để ăn món Colonel Sanders, và ở tại Paris thì Mickey Rourke được xem như là một diễn viên vĩ đại nhất từ thời Jerry Lewis.

Nếu như một nhà hàng Mông Cổ có vẻ lạ lẫm đối với chúng ta ở Evanston, Illinois, thì McDonald cũng sẽ có vẻ lạ lẫm ngần ấy ở Ulan Bator – hay là ít nhất cả hai đều cũng không giống như mong đợi. Mặc dù ngày nay mốt thời thượng là tạo ra sự khác biệt giữa “khách du lịch” (tourist) và “người lữ hành” (traveler), nhưng có lẽ sự phân biệt thực sự nằm ở chỗ những ai để lại sự tiêu dùng của mình ở nhà và những ai không làm như thế, và một du khách là người than phiền rằng “không có gì ở nơi đây giống như ở nhà cả”, trong khi một người lữ hành lại là người càu nhàu là “mọi thứ ở đây y như ở Cairo – hay là Cuzco hay Kathmandu.” Cả hai loại đều rất giống nhau.

Nhưng đối với tất cả chúng ta, sự tự do tối thượng của cuộc du hành xuất phát từ sự thật là nó xoay chúng ta vòng vòng và làm cho chúng ta lộn ngược lại và đặt mọi thứ mà ta vốn cho là đương nhiên lên trên. Nếu một tờ chứng chỉ có thể là một giấy thông hành (để đến một chuyến du hành thông qua thực tế khắc nghiệt), thì một thông hành có thể là một chứng chỉ (đối với một khóa học cam go trong tương đối luận văn hóa).

Và bài học đầu tiên mà chúng ta học trên đường đi, cho dù chúng ta muốn hay không muốn, là những thứ mà chúng ta tưởng là có tính phổ quát lại có tính địa phương tỉnh lị và tạm thời làm sao. Ví dụ như khi bạn đến Bắc Triều Tiên, bạn thật sự cảm thấy như thể bạn đang đứng trên một hành tinh khác – và những người Bắc Hàn không nghi ngờ gì cũng sẽ cảm thấy rằng họ đang được viếng thăm bởi một người ngoài hành tinh (hay là họ chỉ đơn giản giả định rằng bạn cũng giống như họ là mỗi sáng đều nhận lệnh từ chính quyền trung ương về việc sẽ mặc quần áo nào và đi làm trên con đường nào để, và bạn thì cũng như họ là cũng có loa phát thanh trong phòng ngủ phát những chương trình tuyên truyền vào mỗi sáng sớm, và rằng bạn cũng giống như họ, sẽ cài đặt radio cố định để nhận được chỉ duy nhất một đài mà thôi.

Rồi thì chúng ta đi một phần chỉ để cải tổ sự tự mãn của bản thân bằng cách nhìn vào tất cả những cấp bách về đạo đức và chính trị, vào những nan giải giữa sự sống và cái chết, là những thứ mà chúng ta hiếm khi đối diện khi ở nhà. Và chúng ta đi để lấp đầy khoảng trống trong những bảng tin nóng hổi vào sáng hôm sau: ví dụ như khi bạn lái xe dọc theo đại lộ Port-au-Prince, nơi mà hầu như không có vỉa hè và phụ nữ tiêu tiểu dọc theo những núi rác, khái niệm của bạn về Internet và về “trật tự thế giới duy nhất” được điều chỉnh lại một cách thật hữu ích.

Du lịch là cách thức tốt nhất mà chúng ta có để giúp loài người ở khắp nơi và bảo vệ họ khỏi sự trừu tượng hóa và ý thức hệ hóa.

Và trong quá trình đó, chúng ta cũng được cứu khỏi sự trừu tượng hóa của chính mình, và trở nên thấy rõ rằng chúng ta có thể đem lại bao nhiêu điều đến nơi mà chúng ta thăm viếng, và rằng chúng ta có thể trở thành một loại chim bồ câu đưa thư như thế nào – một dạng tẩy chay dịch vụ chuyển phát nhanh Federal Express nếu bạn thích gọi như vậy – trong việc chuyển tải tới lui những gì mà mọi nền văn hóa đều cần đến.

Tôi phát hiện rằng tôi luôn mang theo các tấm hình quảng cáo của Michael Jordan đến Kyoto và mang về California những giỏ hoa cắm theo kiểu ikebana; tôi luôn đi đến Cuba với một valy đầy những chai thuốc cảm Tylenol và thỏi sà phòng và rồi mang về Mỹ cả đống thuốc lá salsa cùng với niềm hi vọng và những bức thư nhờ gởi đến những người anh em thất lạc lâu ngày.

Nhưng quan trọng hơn, chúng ta mang theo những giá trị và niềm tin và tin tức đến những nơi chốn mà chúng ta đi du lịch và tại nhiều nơi trên thế giới, chúng ta trở thành những màn hình video di động và những quyển tạp chí sống, những kênh truyền hình duy nhất có thể mang người ta ra khỏi những giới hạn bị kiểm duyệt tại quê nhà của họ. Ở những nơi sống khép kín hay là nghèo khó, giống như Pagan hay Lhasa hay Havana, chúng ta là mắt là tai của những con người mà chúng ta gặp, là sự tiếp xúc duy nhất của họ với thế giới bên ngoài và rất thường xuyên, gần như là nghĩa đen, giúp đưa những người này đến gần nhất với Michael Jackson hay Bill Clinton. Vì vậy các thách thức của cuộc du lịch không kém phần quan trọng là việc học hỏi làm cách nào để xuất và nhập những giấc mơ cùng với sự dịu dàng.

Giờ đây chúng ta đều nghe nói đến (quá thường xuyên) về tuyến đường Proust cũ kĩ, về việc làm sao để cuộc du hành khám phá thật sự không phải bao hàm việc nhìn thấy những vùng đất mới mà là nhìn thấy với nhãn quang mới. Tuy vậy một trong những nét đẹp nhỏ nhoi hơn của du lịch là nó cho phép bạn mang theo những nhãn quang mới đến với những con người mà bạn sẽ bắt gặp, tiếp xúc. Vì vậy thậm chí những kì nghỉ cũng giúp bạn trân trọng quê nhà của mình hơn – bằng việc nhìn lại nó thông qua nhãn quan của một người chiêm ngưỡng từ xa – chúng giúp bạn mang nhãn quan đứng-xa-trân-trọng mới mẻ đến những nơi mà bạn thăm viếng. Bạn có thể dạy họ cái mà họ nên ca tụng cũng nhiều như bạn sẽ ca tụng cái mà họ dạy bạn nên làm.

Tôi nghĩ rằng điều này chính là việc du lịch, mặc dù rõ ràng cũng tàn phá các nền văn hóa, cũng có thể làm hồi tỉnh hay hồi sinh văn hóa như thế nào, rằng du lịch đã tạo nên những điệu vũ “truyền thống” mới ở Bali và làm cho những nghệ nhân ở Ấn Độ có các mối quan tâm mới đến tác phẩm của mình như thế nào. Nếu vật đầu tiên chúng ta mang đến cho những người Cuba là một cảm giác thật và trung tính về nước Mỹ đương đại ra sao thì cái thứ hai, có lẽ quan trọng hơn – mà chúng ta có thể đem đến cho họ là một cảm giác tươi mát và duy tân về việc sự ấm áp và vẻ đẹp của đất nước họ đặc biệt ra sao đối với những người có thể so sánh Cuba với những nơi khác trên quả địa cầu.

Vì vậy du lịch xoay chúng ta theo hai hướng cùng một lúc: nó cho chúng ta thấy quang cảnh, giá trị, và vấn đề mà ngày thường chúng ta có thể bỏ qua; nhưng nó cũng cho chúng ta thấy một cách sâu sắc hơn tất cả những phần trong nội tâm chúng ta vốn có thể sẽ trở thành chai sạn. Vì trong khi đi đến một nơi chốn hoàn toàn xa lạ, chúng ta không thể tránh khỏi rơi vào những tâm trạng và trạng thái tinh thần khác nhau và những chuyển biến nội tâm mà thường ngày chúng ta hầu như không có dịp biết đến.

Một ví dụ ở mức độ cơ bản nhất như khi tôi ở Thái Lan, mặc dù là một người kiêng rượu thường đi ngủ lúc 9 giờ tối, nhưng tôi cũng đã thức đến tận hừng đông trong các quán rượu địa phương; và khi ở Tây Tạng, mặc dù không phải là một Phật tử thật sự, nhưng tôi cũng đã trải qua bao nhiêu ngày tại các tu viện, và nghe giảng kinh Phật. Tôi đã đến Iceland để viếng thăm những khoảng không gian huyền hoặc (lunar spaces) bên trong con người tôi, và trong sự tĩnh lặng huyền bí và sự trống rỗng của thế giới mênh mông và không có cây cối đó, tôi đã nối kết những phần rời rạc ở trong tôi vốn bình thường bị che phủ bởi sự huyên thuyên và nhịp điệu lặp đi lặp lại nhàm chán. (Còn tiếp).

> Nghiên cứu chuyên sâu: Báo cáo triển vọng toàn cầu của Tổ chức Du lịch Thế giới