Trước khi Trung Quốc mở cửa và trở thành công xưởng của thế giới khoảng 20 năm, có một quốc gia đã trở thành một thiên đường 'hàng nhái lại', từ hàng hóa cho đến các biểu tượng, các nhân vật truyện tranh, phim hoạt hình. Giờ đây, họ trở thành một cường quốc. Phải chăng rằng có những mô hình kinh tế thành công thông qua 'bắt chước' vẫn đang tồn tại trên thế giới.

Nhật Bản từng là thiên đường "hàng nhái" trước Trung Quốc

Nói đến công xưởng của thế giới, nơi có thể 'làm nhái' mọi loại hàng hóa trên thế giới, có lẽ bạn sẽ nghĩ ngay đến Trung Quốc. Đất nước tỷ dân này từ lâu có một nền sản xuất có thể dễ dàng bắt chước những món hàng sang trọng nhất thế giới với độ tinh xảo không thể ngờ và rồi đặt chúng lên những quầy hàng vỉa hè tấp nập người qua lại ở Quảng Châu hay Thượng Hải.

Thế nhưng, sự thực là danh xưng 'công xưởng của thế giới' chỉ đến sau khi Trung Quốc quyết định mở cửa hội nhập vào năm 1978. Trước đó, cái tên Trung Quốc gần như không hề xuất hiện trên bản đồ sản xuất của thế giới. Ngược lại, có một nền sản xuất khác của châu Á đã nổi lên và phần nào chiếm lấy biệt danh 'copycat country' (đất nước bắt chước) trước cả Trung Quốc. Đó chính là cường quốc của châu lục - Nhật Bản.

Lịch sử giúp Nhật Bản từng là thiên đường "hàng nhái" trước Trung Quốc cả thế kỷ

Trong cuốn "Châu Á vận hành như thế nào", Joe Studwell nói: "Nhật Bản Minh Trị bắt đầu triển khai chính sách công nghiệp vào những năm 1870 cũng như nước phổ đã bắt đầu vào cuối thế kỉ 18, bằng cách mở cửa một loạt những nhà máy quốc doanh thí điểm trong các ngành công nghiệp cơ bản. Cũng như ở Phổ, hầu hết các nhà máy này đều thua lỗ nhưng chính phủ Nhật Bản đã chuẩn bị cho thất bại ban đầu khi những nhà đầu tư cá nhân không dám mạo hiểm bỏ vốn vào những doanh nghiệp họ không hiểu rõ."

Nhật Bản đã làm như người Phổ khi mua và sao chép các máy móc của người Anh và thuyết phục những kĩ sư người Anh làm việc cho họ - bất chấp các quy định pháp luật của Anh về ngăn cấm hành động này. Từ vài trăm người nước ngoài làm việc tại Nhật, chỉ sau 10 năm con số này đã tăng lên vài ngàn.

Vào năm 1843, khi Anh bãi bỏ những hạn chế cuối cùng trong xuất khẩu máy móc, Nhật Bản bị gây áp lực phải kí những thỏa thuận về bản quyền và tác quyền quốc tế nhưng họ đã phớt lờ chúng. "Những việc bị coi là đạo nhái phương Tây này trong văn hoá Nhật Bản có thể được coi là "sự chấp nhận" (acceptance - 許容、受け入れ), và sau này trở thành "sự thích ứng học hỏi" (adoption - 模倣)

Lịch sử phát triển của các loại hình nghệ thuật Nhật Bản (bao gồm cả võ thuật hoặc mỹ thuật) cho thấy nó tbường được tạo ra từ sự học hỏi. Trong Tiếng Nhật, 'bắt chước những gì được nhìn thấy' (mimicking what’s seen - 見 様 見 真似 ) là một danh từ nói về một kỹ thuật khá phổ biến. Đó là khi một người mới học việc học hỏi từ một người bậc thầy, với tất cả sự tôn trọng.

Vì thế, việc "bắt chước" những sản phẩm của văn hoá Mỹ có thể đến từ sự tôn trọng nền nghệ thuật và công nghệ phát triển vượt bậc trong vòng 100 năm trở lại đây mà Nhật Bản dành cho Mỹ. Sử gia về Nhật Bản William Lockwood viết rằng: “Các thỏa thuận không thể cản trở người Nhật sao chép các thiết kế của nước ngoài vẫn luôn bị các doanh nghiệp sản xuất nước ngoài phàn nàn. Các sản phẩm bắt chước của Nhật Bản là những sản phẩm phỏng theo giá rẻ, công nghệ thấp và bị người nước ngoài chế giễu là rẻ tiền và thô sơ."  Và Nhật Bản đã thành công, thậm chí còn là một quốc gia “copy” vĩ đại. Và nó vẫn được áp dụng cho tới tận thập niên 60-70 sau Chiến tranh thế giới thứ 2.

Dù sao thì sau khi trải qua một thời kỳ 'copycat' thì giờ đây Nhật Bản cũng đang là nền kinh tế xếp trong Top 5 và đã từng chiễm chệ ở một vị trí thứ 2 của thế giới. Nếu nói một cách nhẹ nhàng hơn, có vẻ như 'học hỏi' từ lâu đã là một văn hóa nếu nhìn suốt chiều dài lịch sử phát triển của Nhật Bản. Văn hóa này cũng giúp Nhật Bản dần dần lớn mạnh để đạt vị thế như lúc này.