"Trường "dòng" - tên gọi chung của các ngôi trường theo thể chế Công Giáo, khi hầu hết các học sinh đều là người theo đạo Công Giáo, việc giảng dạy cũng phần lớn do các Cha, hoặc Sơ đảm nhận. Bên cạnh đó, các trường "dòng" trước năm 75 thường được thiết kế theo lối kiến trúc Tây phương, cũng nhằm phục vụ cho các thánh lễ diễn ra ngay trong, hoặc sát trường.

Sau đây là những trường Công Giáo nổi tiếng trước năm 75 của Sài Gòn, nơi gắn liền với nhiều thế hệ, mà nay có thể đã là ông, là bà của nhiều bạn nhỏ.

Trường trung học Saint Paul 

Theo các tài liệu lịch sử truyền giáo, vào ngày 20/5/1860, các nữ tu dòng Thánh Phaolô gốc ở thành Chartres ("Soeurs de Saint Paul de Chartres") từ Hong Kong đặt chân đến Sài Gòn. Họ tạm định cư tại một căn nhà nhỏ vùng chợ cũ cùng các nữ tu dòng kín (đến Sài Gòn năm 1861).

Vào tháng 9/1862, mẹ bề trên dòng thánh Phaolô Benjamin khởi công xây cất nhà giám tỉnh tại khu đất Đường Thành ("Rue de la Citadelle"). Toàn bộ công trình này hoàn thành vào năm 1864. 

Khi đi ngang ngôi nhà trắng tại số 4 Cường Để, quận 1 (nay là Tôn Đức Thắng) mọi người chỉ biết đây là một nữ tu viện. Tòa nhà này trước kia còn được gọi là “nhà Trắng”, không phải vì sơn toàn màu trắng như Tòa Bạch Ốc của Mỹ, mà vì ngôi nhà này được xây dựng và làm chủ bởi những nữ tu dòng Saint Paul de Chartres (Thánh Phaolô thành Chartres) “trinh bạch từ linh hồn đến những chiếc áo dòng trắng toát”.

Trước năm 1975, trong nhà dòng này có một trường tư thục với các lớp từ mẫu giáo tới tú tài với số lượng 1,600 học sinh (có ký túc xá cho học sinh nội trú). Sau năm 1975, có một thời gian là Trường Sư Phạm Mầm Non.

Nội vi trường có không gian rộng rãi, khoáng đãng với kiến trúc ba khối nhà: cô nhi viện, nhà nữ tu ở và khu nhà nguyện. Khu nhà nguyện có thiết kế đặc biệt, nhìn từ trên cao xuống rất giống cây thánh giá, bên trong có thêm nhiều cột đỡ vững chãi, phía trước là một sân cỏ rộng với tượng thánh bổn mạng của dòng Phaolô

Công trình này còn đánh dấu tên tuổi kiến trúc sư đầu tiên của Việt Nam, nhà cải cách, chí sĩ Nguyễn Trường Tộ. Đây là công trình với thiết kế, giám sát hoàn toàn của ông. Với kiến trúc nhà dòng Saint Paul, chúng ta tự hào rằng tại Sài Gòn năm 1864 đã có một công trình kiến trúc kiên cố đầu tiên lại do chính kiến trúc sư người Việt thiết kế và xây dựng. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu nhận xét: “Dinh Thống đốc mà người Pháp còn phải mua của người Anh ở Singapore mang qua Sài Gòn lắp ráp thì với công trình tuyệt vời này đủ thấy người Việt Nam giỏi đến mức nào rồi”.

Hiện tại, trường Saint Paul vẫn còn các Sơ bề trên tu đạo và dạy mầm non, bên cạnh đó, giáo đường vẫn cử hành thánh lễ Công Giáo và thường xuyên tổ chức các đêm nhạc từ nguyện.

Trường Lasan Taberd - nay là trường THPT chuyên Trần Đại Nghĩa

Nếu trường Saint Paul là trường dòng nữ sinh, thì Lasan chính là trường dòng nam sinh của Sài Gòn xưa kia. 

Năm 1874, Cha Henri De Kerlan - Cha sở coi Thánh đường Sài Gòn tự xuất tiền túi, sáng lập trường Lasan Taberd đặt tại dinh của Tri phủ Tân Bình đời Tự Đức. Trường xây và hoàn thiện hai năm sau đó. Ban đầu trường nuôi trẻ mồ côi lai Âu và lai Pháp bị bỏ rơi, sau này thu nạp học sinh bất luận lương - giáo. Khóa đầu tiên, trường Taberd có 58 học trò do các tu sĩ, truyền giáo sư gồm hai người Việt và hai người Pháp dạy dỗ. 

Những dãy nhà cũ của trường là do Cha Mossard đứng coi xây cất, phần mới xây đồ sộ sau này do các sư huynh tiếp tục tu tạo để dạy học sinh từ cấp tiểu học đến đệ nhị cấp. Đến năm 1949, quy mô của trường lớn mạnh với hơn 1,200 học sinh. 

Sau năm 1975, trường Lasan Taberd được chính thức bàn giao cho chính quyền TP.HCM, tiếp tục duy trì đào tạo giáo dục phổ thông từ cấp một đến cấp ba, với hơn 6.000 học sinh. Do nhu cầu đào tạo giáo viên cấp một của thành phố, năm 1976 trường Trung học Sư phạm nhận bàn giao từ trường Taberd và bắt đầu khóa đào tạo đầu tiên.

Năm 2000, trường Trung học Sư phạm được bàn giao để thành lập trường THPT Trần Đại Nghĩa rồi trở thành trường chuyên hai năm sau đó. Hiện, Trần Đại Nghĩa cũng là một trong hai trường chuyên ở TP.HCM, bên cạnh THPT chuyên Lê Hồng Phong, những nơi có chất lượng đào tạo giáo dục hàng đầu miền Nam.