Tranh dân gian Đông Hồ là một di sản văn hóa quý giá của dân tộc. Giữ gìn, tôn vinh, phát triển nghề làm tranh dân gian Đông Hồ hiện nay là công việc vô cùng cần thiết và cấp bách.

Điều đó sẽ không chỉ có ý nghĩa lớn trong việc bảo tồn, lưu giữ một loại hình di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc của dân tộc, còn góp phần xây dựng một sản phẩm văn hóa trở thành thương hiệu, thành công cụ quảng bá, giới thiệu về văn hóa Việt Nam ra thế giới. 

Làng nghề nổi tiếng về tranh dân gian

Ðông Hồ là một làng nghề nổi tiếng về tranh dân gian, thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Có thể nói đây là một trong những dòng tranh dân gian đặc sắc nhất nước ta. Dòng tranh này đặc biệt từ chất liệu làm tranh (giấy dó), cho tới màu sắc, các bản khắc tranh cổ và ý nghĩa của các bức tranh.

Trước năm 1944, dòng tranh này ở thời kỳ phát triển cực thịnh. Khi đó, cả làng Đông Hồ có 2 nghề chính là nghề vẽ tranh bán Tết và nghề làm vàng mã. Những năm trước Cách mạng tháng Tám, làng tranh Đông Hồ quanh năm tấp nập, trong làng có tới 17 dòng họ cùng nhau làm tranh. Thông thường, từ tháng giêng đến rằm tháng bảy âm lịch, cả làng làm vàng mã. Từ tháng 8 đến hết tháng 12 âm lịch, cả làng lại chuyển sang làm tranh bán Tết.

Theo Giáo sư, Tiến sỹ Trương Quốc Bình, Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa quốc gia, tranh Đông Hồ là dòng tranh dân gian lâu đời và nổi tiếng nhất ở Việt Nam, mang đậm bản sắc văn hóa của người Việt. Với sự phong phú, đa dạng cả về mẫu mã, thể loại, chủ đề, tranh dân gian Đông Hồ phản ánh mọi mặt của đời sống xã hội, từ phong tục, tập quán, sinh hoạt đến đời sống tinh thần của người dân Việt Nam vùng đồng bằng sông Hồng. Trải qua hàng trăm năm hình thành, phát triển, tranh dân gian Đông Hồ trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của đông đảo các tầng lớp nhân dân Việt Nam trong nhiều thế kỷ qua.

Mỗi một bức tranh Đông Hồ đều có ý nghĩa riêng, thể hiện những ước mơ, nguyện vọng của người lao động, từ những điều bình thường, giản dị tới những điều thiêng liêng, cao quý. Các bức tranh "Vinh hoa", "Phú quý", "Tiến tài", "Tiến lộc", "Gà đại cát", "Phúc, "Thọ"... là một lời chúc năm mới tốt đẹp, phát tài, phát lộc.

Trên phương diện xã hội, tranh dân gian Đông Hồ cũng có giá trị đấu tranh trong việc phê phán những thói hư tật xấu, những bất công trong xã hội. Bức tranh "Đám cưới chuột" thể hiện sắc thái châm biếm sâu sắc đối với chú mèo là đại diện cho tầng lớp thống trị, chú chuột là hình ảnh người nông dân. 

Tiềm năng lớn để phát triển du lịch

Với lịch sử phát triển gần 500, làng tranh Đông Hồ có những đặc trưng văn hóa làng nghề rất độc đáo, khác biệt với các làng trong vùng châu thổ Bắc Bộ, tạo nên một kho tàng di sản văn hóa phi vật thể phong phú.

Cùng với những đặc điểm lợi thế về vị trí địa lý, giao thông, cảnh quan thiên nhiên, Đông Hồ có tiềm năng lớn để phát triển du lịch, đặc biệt là xây dựng các sản phẩm du lịch gắn với các di sản văn hóa làng nghề thủ công truyền thống. Nếu phát huy tốt lợi thế này, hoạt động kinh doanh du lịch của làng Đông Hồ chắc chắn sẽ có bước phát triển mạnh mẽ trong thời gian tới.

Anh Nguyễn Minh Đức, một du khách đến từ Hà Nội chia sẻ: Tôi nghe tiếng làng tranh Đông Hồ từ lâu nên đã tham gia một tour du lịch 1 ngày tham quan làng Đông Hồ, kết hợp với tham quan di tích chùa Dâu và chùa Bút Tháp. Khi đến đây, tôi thấy hướng dẫn viên chưa giới thiệu được đầy đủ về văn hóa làng nghề, nghề làm tranh cũng như ý nghĩa của các đề tài tranh dân gian nơi đây. Tôi chủ yếu đi ngắm các sản phẩm về tranh, cũng chưa có cơ hội trải nghiệm đầy đủ về văn hóa nghề làm tranh dân gian…

Theo đánh giá của khách du lịch cũng như một số công ty du lịch, hiện nay, sự phát triển du lịch của làng Đông Hồ chưa tương xứng với tiềm năng, vị thế của làng. Các tour du lịch tham quan Đông Hồ còn có nhiều điểm hạn chế như đội ngũ hướng dẫn viên chưa đủ trình độ am hiểu để có thể giới thiệu cho khách đầy đủ về văn hóa làng nghề.

Không gian tham quan hoạt động sản xuất tranh trong làng bị hạn chế. Các điểm tham quan du lịch bị giới hạn, bởi làng Đông Hồ cũng chỉ còn 3 hộ gia đình còn sản xuất tranh… Vì thế, du khách đến tham quan thu hoạch được rất ít thông tin về văn hóa làng nghề Đông Hồ.

Bên cạnh đó, các sản phẩm du lịch gắn với tham quan, tìm hiểu về di sản văn hóa của Đông Hồ và vùng phụ cận trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh đang thiếu các sản phẩm du lịch trọn gói. Các sản phẩm du lịch phục vụ khách du lịch còn chưa đa dạng, hấp dẫn.

Khách du lịch đến Đông Hồ hiện nay chủ yếu là "cưỡi ngựa xem hoa", ít có cơ hội trải nghiệm đầy đủ về văn hóa nghề làm tranh dân gian. Các không gian trưng bày, trình diễn nghề quy mô nhỏ, thiếu tính chuyên nghiệp chưa đủ điều kiện xây dựng thành bảo tàng nghề thủ công truyền thống Đông Hồ. Các di tích, cơ sở sản xuất hộ gia đình trong làng chưa có sự gắn kết với hoạt động du lịch làng nghề.

Thời gian gần đây, tỉnh Bắc Ninh đang thực hiện dự án nhằm khuyến khích các doanh nghiệp chú trọng đẩy mạnh các tour du lịch cộng đồng về Thuận Thành, tuyến chùa Dâu - chùa Bút Tháp - làng tranh Đông Hồ; đẩy mạnh hợp tác với các tỉnh, thành phố lân cận để đa dạng hóa lịch trình điểm đến. Tỉnh cũng tăng cường hoạt động quảng bá tranh dân gian Đông Hồ tới trường học, thị trường quốc tế…

Tuy nhiên, theo ý kiến của các nhà nghiên cứu văn hóa, để nâng cao hiệu quả hoạt động du lịch cũng như phát huy giá trị di sản nghề làm tranh ở Đông Hồ có hiệu quả hơn, chính quyền, cộng đồng người dân, các doanh nghiệp cần chú ý thực hiện một số giải pháp, như: tiếp tục nâng cao chất lượng xây dựng tour đến tham quan, tìm hiểu làng tranh Đông Hồ; nghiên cứu, sáng tạo các sản phẩm mới phục vụ đối tượng khách du lịch dựa trên phương pháp tạo hình dân gian truyền thống; tăng cường đào tạo và bổ sung nguồn nhân lực tại chỗ làm công tác thuyết minh du lịch di sản nghề thủ công truyền thống Đông Hồ.

Các đơn vị cũng cần quảng bá di sản dưới nhiều hình thức khác nhau; tìm đầu ra cho sản phẩm, mở rộng thị trường tiêu thụ tranh Đông Hồ ở cả trong nước và quốc tế… Đồng thời, giải pháp có ý nghĩa sống còn đối với việc duy trì nghề tranh Đông Hồ hiện nay là tìm được đầu ra ổn định với số lượng lớn cho các sản phẩm tranh.