Các nước Á Đông như Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Trung Quốc đều có nguồn gốc từ nông nghiệp, lãnh thổ lại liền kề nhau nên trong văn hóa cũng có nhiều nét tương đồng. Và một trong những nét tương đồng đặc sắc ấy phải kể đến là Tết Đoan Ngọ.

Tết Đoan Ngọ là gì?

Tết Đoan Ngọ hay ở Việt Nam còn gọi là Tết diệt sâu bọ, hay giỗ của mẹ Âu Cơ, được tổ chức vào ngày 5 tháng 5 Âm lịch thường niên. Tết Đoan Ngọ đã có từ lâu đời, không biết rõ nguồn gốc xuất phát từ đâu nhưng đều rất thịnh ở các nước Đông Á như Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc, Triều Tiên và Nhật Bản. Với nền văn hóa phương Đông trọng thiên nhiên, trọng mùa màng, thì dịp Tết này là cách để người Á Đông bày tỏ lòng thành kính với ơn trên và nguyện cầu một mùa màng bội thu và không còn sâu bọ. 

Xét về tên gọi Đoan Ngọ còn có nghĩa là bắt đầu vào buổi trưa. "Đoan" có nghĩa là "mở đầu", còn "Ngọ" tượng trưng cho "giờ Ngọ" tức 11 đến 13 giờ trưa. Nên có thể suy ra được, "Đoan Ngọ" có ý nghĩa là bắt đầu vào giữa trưa. Tết Đoan Ngọ còn có tên khác là Tết Đoan Dương, mang ý nghĩa tương tự là bắt đầu lúc khí dương đang thịnh, cũng tức khung giờ ấy.

Vào dịp Tết Đoan Ngọ, người ta thường hay có những hoạt động như chiết sâu bọ, tắm nước lá mùi, nhượm móng chân - móng tay, hái thuốc vào giờ Ngọ hay kháo cây lấy quả. Tùy thuộc theo truyền thống mỗi quốc gia sẽ chọn lọc những hoạt động khác nhau trong dịp Tết, song, tựu chung lại đều mong muốn những điều tốt đẹp, mùa màng bội thu, mưa thuận gió hòa. 

Mỗi quốc gia ở Á Đông đều có câu chuyện riêng về dịp Tết Đoan Ngọ, vì thế, khó mà có thể xác định Tết Đoan Ngọ xuất phát từ một quốc gia gốc nào, chỉ có thể xác nhận được, sự tương đồng về văn hóa ở Á Đông là có thật. Và dù có một bản gốc nào đó,  thì các nền văn hóa khác cũng đều đã tiếp nhận và biến đổi thành một phiên bản hoàn toàn mới, phù hợp với văn hóa chung của dân tộc mình. 

Truyền thuyết Tết Đoan Ngọ ở Việt Nam

Truyền thuyết thuật lại rằng, vào một vụ trúng mùa, nông dân vui mừng khôn xiết nhưng lại phải đau đầu vì nạn sâu bọ phá hại trái cây, nông sản đã được thu hoạch. Đang lúc không biết phải dùng cách nào để diệt trừ sâu bọ, thì từ đâu có một ông lão đi đến và xưng là Đồi Truân. Ông Truân đã chỉ cho dân chúng lập một đàn cúng đơn giản, bao gồm các thứ quà có sẵn từ nông vụ rồi chế biến thành như bánh tro, trái cây, sau đó ra vận động thể dục trước sân nhà mình. Được một lúc sau, sâu bọ không biết vì đâu mà từng đàn rơi rụng rồi té ngã. Nhân dân thấy thế thì vui mừng định cảm tạ thì ông Truân cũng biến mất không một dấu vết. Trước khi đi, còn căn dặn kỹ là sâu bọ mùa này rất hung, mỗi năm vào đúng mùng 5 tháng 5 này cứ làm theo đàn cúng và nghi thức ông chỉ dạy thì sẽ trị được chúng. 

Để tỏ lòng biết ơn ông và kỷ niệm dịp đặc biệt này, người dân đã tạo ra một ngày lễ để kỷ niệm gọi là Tết diệt sâu bọ, sau này gọi hẳn là Tết Đoan Ngọ vì thường bắt đầu vào giữa trưa. Vào dịp này, người dân sẽ cúng kiến, lập đàn diệt trừ sâu bọ rồi cầu mong một mùa màng bội thu, trúng vụ. 

Các món ăn được cúng lễ vào dịp Đoan Ngọ

Cùng với Tết Nguyên Đán và Tết Trung Thu, Tết Đoan Ngọ là một trong những dịp hiếm hoi để con cháu tề tựu về sau gần nửa năm tha hương, vì thế các món ăn cúng kiến cũng nhiều và đặc sắc không kém phần Tết Âm lịch. Dưới đây, chúng tôi  xin kể đến những món ăn đặc trưng nhất của dịp Tết này.

Cơm rượu 

Cơm rượu hay còn gọi là rượu nếp là món ăn không thể thiếu trong mỗi dịp Tết Đoan Ngọ. Người ta dùng nếp đồ thành xôi, có nơi còn nhuộm xôi màu lá cẩm cho đẹp mắt. Xôi được để nguội rồi đem ủ cho lên men. Xôi ủ được đặt trên một chiếc chậu trong ba ngày, hứng lấy nước rượu để riêng. Sau đó nặn xôi thành viên rồi chắc nước rượu vào trông tròn mịn trong làn nước trong veo, thơm lừng. Cả người lớn hay trẻ con đều có thể dùng được. Ở Nam Bộ, người ta còn cho thêm đường để hợp khẩu vị. 

Cơm rượu thường được dùng vào dịp này vì nhân dân ta quan niệm, trong dạ dày ta luôn có sâu bọ ký sinh và nằm sâu trong ổ bụng, chỉ có ngày mùng 5 tháng 5 là vào tiết Hạ chí nên trồi lên, ăn rượu nếp vào có thể trị được chúng. Còn xét về khoa học, cơm rượu là một món ăn tốt cho hệ tiêu hóa, dễ tiêu mà còn ngon miệng. 

Bánh ú nước tro

Bánh ú nước tro hay còn gọi là bánh tro là một món ăn mà ông Đồi Truân đã chỉ người nông dân cúng kiến vào dịp Tết Đoan Ngọ trong truyền thuyết. Vì thế, đây là món bánh không thể thiếu trong mâm cúng ngày Tết Đoan Ngọ. 

Đúng với tên gọi, gạo làm bánh phải được ngâm với nước tro được đốt bằng củi hay rơm, rồi xay ra mà chế biến. Bánh tro thường được gói trong lá chuối, nhỏ nhắn dễ thương, được búi thành từng chùm trông thật thích mắt. Bánh tro ngon phải là bánh có lớp bột ngoài trong, và nhân đậu xanh ngọt ngọt. Ăn rất dễ tiêu mà còn vô cùng mát. 

Trái cây trong dịp Tết Đoan Ngọ

Trái cây trong dịp Tết Đoan Ngọ, người ta hay chọn những loại quả tròn và chua. Quả tròn là sự cầu mong cho một mùa vụ "tròn trịa", một cuộc sống an lành và hạnh phúc. Quả chua là để diệt trừ sâu bọ trong người, vì sâu bọ không ưa chua, cũng là một cách để tiêu hóa đồ ăn nhiều hơn. 

Ở Bắc Bộ, thứ trái cây thường thấy nhất trong mâm cúng Đoan Ngọ là mận và vải thiều, đặc biệt là vải thiều Lục Ngạn, thứ đặc sản thường vào vụ sôi nổi vào dịp nửa năm, phủ sóng toàn Bắc Bộ mà còn được mang đi xuất khẩu vào dịp này. 

Ngoài ra, trên mâm cúng của một số gia đình còn có thịt vịt và chè trôi nước. Đặc biệt là vào dịp này, các hàng vịt quay ở Sài Gòn luôn trong tình trạng cháy hàng, phải đặt trước mới có những con vịt ngon để dâng cúng. 

Tết Đoan Ngọ là dịp Tết đã có từ lâu đời, thế nhưng vẫn không bị mai một và còn lan truyền rộng khắp. Dù đời sống nông nghiệp không còn, nhiều gia đình vẫn chọn cúng Tết Đoan Ngọ như một cách nhìn lại nửa năm bôn ba, phấn đấu, mình được gì và mất gì. Dịp Tết Đoan Ngọ không chỉ là để diệt trừ sâu bọ, mà ẩn ý sâu xa ấy, là diệt trừ những xui xẻo, lỡ làng mà con người mắc phải. Từ đó, cầu mong một cuộc sống hạnh phúc ấm no và tràn đầy sức khỏe.