Vùng Tây Nam Bộ là vùng đất đỏ nặng phù sa, quanh năm được dòng Cửu Long bồi đắp với chín nhánh sông đổ ra biển lớn. Những dòng sông ấy hiền hòa và êm dịu, ôm ấp lấy mà bao dung cho người miền Tây sinh sống và lớn lên. Từ chỗ ở, miếng cơm manh áo, tất cả những nét văn hóa đặc sắc nhất miền Tây Nam Bộ đều gắn mình với những con sông, con kênh, con rạch... Và giữa bạt ngàn sông nước ấy, chợ nổi được hình thành như mang một dấu ấn đặc sắc nhất cho văn hóa miền Tây.

Chợ nổi và văn hóa miền Tây

Văn hóa Việt Nam ta từ xưa đến nay đều gắn liền với các con sông lớn. Người dân từ thuở xa xưa đã tập trung về các con sông lớn, nơi có nguồn nước, thực phẩm dồi dào, dần dà các khu vực này trở nên đông đúc và trở thành đô thị. Khi người dân trong đô thị tăng lên, nhu cầu mua bán và trao đổi hàng hóa ngày càng nhiều, cái chợ ra đời như một thứ tất yếu, giải quyết hết những vấn đề bức xúc về hàng hóa trong đời sống con người. Vì có sông mới có người, có người mới có đô thị và có đô thị mới có chợ, nên việc các khu chợ ven sông hình thành cũng không phải điều lạ. 

Văn hóa miền Tây lại càng có những vấn đề đặc trưng hơn nữa. Với địa hình sông ngòi, kênh rạch chằng chịt, một bộ phận lớn người dân sống lênh đênh trên những cái ghe và coi đó là nhà, nhiều người cũng bắt đầu dùng ghe để buôn bán, kiếm sống qua ngày. Cuộc sống người dân gắn liền với sông nước, nên tàu thuyền nơi đây vô cùng tất nập. Dần dần, hễ nơi nào đông thì dễ hình thành cái chợ, những khu chợ trên sông được thành lập để nhu cầu buôn bán của con người trở nên thuận tiện. Dần trở thành nếp quen rồi chở thành những nét văn hóa đặc biệt lúc nào không hay.

Miền Tây có nhiều khu chợ nổi. Các khu chợ nổi chủ yếu được thành lập nơi ngã ba sông, đông người qua lại nên dễ bề buôn bán. Có chợ còn được lập ở ngã 5, ngã 7 sông rồi lấy số ngả đó làm tên cho cả khu chợ nổi, như chợ nổi Ngã Năm ở Sóc Trăng, hay chợ nổi Ngã Bảy ở Hậu Giang. Bên cạnh đó, có nhiều khi chợ nổi có tiếng đã được chọn để khai thác du lịch như chợ nổi Cái Răng ở Cần Thơ, hay chợ nổi Cái Bè ở Tiền Giang. Ở hai khu chợ nổi này, khách du lịch qua lại rất đông đúc. Nhịp sống sinh động, nhộn nhịp bậc nhất miền Tây. 

Chợ nổi thường họp cả ngày, nhưng lại đông từ rất sớm. Khi mặt trời ló dạng, đã thấy các khu chợ nổi tấp nập xuồng ghe qua lại. Những chiếc ghe chở khách bắt đầu đưa khách ra ngã ba sông rồi tắp vào những ghe hàng để giao thương. 

Trên chợ nổi tấp nập xuồng ghe qua lại, nhưng ít khi thấy các ghe tông mạnh vào nhau. Có thể nói, điều này có thể xuất phát từ nguyên nhân người Tây Nam Bộ vốn hiền hòa, lại sinh ra ở vùng đất trù phú, nên tính tình cũng rộng rãi, ít có tranh giành.

Muốn mua gì thì cứ nhìn cây bẹo mà tìm

Ở khu vực họp chợ nổi, người ta không rao hàng, mà vẫn biết được ghe nào bán thứ mình cần. Nguyên do của việc đó xuất phát từ việc hình thành của một loại cây mang đậm tính văn hóa miền Tây. Đó chính là cây bẹo.

Nhắc đến chợ nổi thì không thể nào mà bỏ qua cây bẹo. Bẹo là cây sào treo trước thuyền, nhằm để giới thiệu cho khách biết ghe mình bán gì mà tìm tới. Bán xoài thì treo trái xoài, bán thơm thì treo thơm, bán rau củ thì treo đa dạng các mặt hàng rau củ. Người mua hàng nhìn từ xa đã thấy được những hàng hóa được treo trên cây bẹo mà biết được mình cần đến ghe nào để mua. Mà muốn kỹ càng hơn nữa thì nhìn vào mạn thuyền, nhìn hai chữ viết tắt mà đoán được chiếc ghe đó đến từ đây. Chiếc bẹo treo gì thì bán nấy, nhưng hầu như cái gì cũng có ngoại lệ. 

"Cái gì treo mà không bán?". Đó chính là quần áo được các hộ dân sống trên ghe phơi lên cây sào. Người dân nơi đây có nhiều người coi chiếc ghe như nhà của mình, vì thế, cái bẹo cũng đóng chức năng cái sào phơi đồ của một gia đình. Còn "cái gì bán mà không treo?". Chính là những món đồ ăn, thức uống bán trên ghe. Những món này khách tới mua mới múc ra tô mà phục vụ, không thể nào mang ra mà treo lên bẹo được. 

Lạ nhất phải kể đến trường hợp "treo cái này, bán cái kia". Có nghĩa là treo lá dừa mà không bán lá dừa, mà là bán hẳn cả chiếc ghe, phương tiện mưu sinh của những người con sông nước. Ngoại trừ việc bán ghe nhỏ để mua ghe lớn hơn, những ghe treo lá dừa đều có một không khí đượm buồn và ảm đạm, khác hẳn bầu không khí nhộn nhịp ngoài kia. Việc bán ghe đối với người dân sống nương nhờ sông nước như bán đi "căn nhà kỷ niệm" của mình vậy. Chọn bán ghe, cũng là chọn cách rơi xa ngôi nhà nhỏ là chiếc ghe, cũng như là chọn rời xa cuộc sống sông nước mà trở về đất liền. Những sự thay đổi ấy, bao giờ cũng mang những nỗi buồn lãng đãng khó tả thành lời. 

Ngày nay, chợ nổi bắt đầu phát triển và trở thành một sản phẩm du lịch không thể bỏ lỡ ở miền Tây Nam Bộ. Văn hóa chợ nổi ở miền Tây không chỉ dừng lại ở đó, mà còn lan rộng đến cả những khu vực lân cận với hình thái gần giống. Chợ nổi không còn đơn thuần là môi trường thông thương, mua bán. Mà trên hết, nó là nơi phản ánh rõ ràng về nếp sống, về cái tính trọng tình và rộng rãi của người dân miền Tây. Dù có trải qua bao thay đổi, vẫn yên bình mà vô cùng hồn hậu.