Tương truyền: Lạc Long Quân và Âu Cơ kết duyên vợ chồng, sinh ra bọc trăm trứng nở ra 100 người con trai, 50 người theo cha xuống biển, 50 người con còn lại theo mẹ lên núi lập ra nhà nước Văn Lang (nay thuộc xã Hy Cương, huyện Lâm Thao, tỉnh Vĩnh Phúc) cách đây hơn 4000 năm. Đền Hùng được xây dựng trên núi Hùng, được bao quanh bởi hai dòng sông lớn, phía đông lại có núi non trùng điệp vừa được bồi đắp phù sa màu mỡ tạo nên những cánh đồng phì nhiêu lại có thể dựa thế núi để phòng thủ khi có xung đột xảy ra.

Nằm trên vùng núi có địa thể giống như rồng cuộn, cảnh quan xung quanh lại hùng vĩ đất đầy khí thiêng của sơn thủy hội tụ, đứng ở đó ta có thể bao quát toàn bộ một vùng rộng lớn. Vì thế, nơi đây đã được các vua Hùng chọn làm Kinh đô.

Khu di tích đền Hùng nổi bật với các phần riêng nhưng lại kết hợp với nhau một cách hài hòa.

Cổng đền 

Với vòm cuốn cao 8,5m, hai tầng 8 mái, 4 góc tầng mái trang trí rồng và đắp nổi hai con nghê. Chính giữa cổng có đề bức đại tự “Cao sơn cảnh hành’’ (lên núi cao nhìn xa rộng). Hai bên cột có đắp nổi tượng hai võ sỹ (một người cầm giáo, một người cầm rìu). Mặt sau cổng đắp hai con hổ là hiện thân vật canh giữ thần.

Đền Hạ

Theo truyền thuyết, đây chính là nơi mẹ Âu Cơ sinh bọc trăm trứng sau này nở thành 100 người con trai. Đền được xây dựng theo kiến trúc kiểu chữ nhị với Tiền bái và Hậu cung.

Đền Trung

Được xây dựng dưới thời Lý - Trần theo kiến trúc kiểu chữ nhất với ba gian, mái lợp ngói mũi. Đền Trung còn được biết đến với tên gọi Hùng Vương Tổ miếu.

Đền Thượng

“Cửu trùng tiên điện’’ là tên gọi khác của đền Thượng - là nơi làm lễ tế Trời đất, thần Núi và thần Lúa; đây cũng là nơi Thục Phán sau khi lên ngôi sẽ dựng cột đá thề sẽ trông nom và giữ gìn cơ nghiệp vua Hùng.

Lăng vua Hùng

Tọa lạc ở phía Đông Đền Thượng, tương truyền đây là ngôi mộ của vua Hùng đời thứ 6. Lăng có hình vuông với 2 tầng mái đắp ngói ống, 3 phía có hổ phù; ba mặt Đông, Tây, Nam đều có cửa vòm, hai bên cửa có đắp hình kỳ lân; đỉnh lăng có đắp hình “quả ngọc” theo tích “cửu long tranh châu” (với tầng mái phía dưới là 4 con rồng đang bò còn tầng mái trên là hình rồng uốn ngược). Phía trong lăng có đặt mộ và bia đá ghi lăng chính.

Đền Giếng

Tương truyền, đây là nơi hai công chúa của vua Hùng Vương thứ 18 là Tiên Dung và Ngọc Hoa thường soi gương chải tóc. Hai công chúa chính là người có công dậy dân trồng lúa, trị thủy nên được lập đền thờ.

Đền Tổ mẫu Âu Cơ

Đây là một công trình văn hoá được nhân dân xây dựng theo phong cách vừa truyền thống vừa hiện đại với các họa tiết đặc trưng của nước Lạc Việt, con Rồng cháu Tiên. Trong hậu cung Đền có đặt tượng Tổ mẫu Âu Cơ làm bằng đồng.

Bảo tàng Hùng Vương

Được xây dựng năm 1986 với thiết kế mô phỏng theo Truyền thuyết bánh Chưng, bánh Dầy. Bảo tàng hiện lưu giữ hơn 700 hiện vật gốc tập trung vào 3 chủ đề chính.Tất cả góp phần tái hiện lên một thời kỳ lịch sử của toàn dân tộc.

Đền Hùng không chỉ là một danh thắng đẹp mà còn ghi dấu ấn lịch sử của dân tộc. Về thăm Đền Hùng là về thăm cội nguồn dân tộc.