Khái niệm Kinh tế đêm (Night-time economy) hiện có khá nhiều định nghĩa, nhưng phổ biến nhất "Kinh tế ban đêm" được hiểu là tất cả những hoạt động dịch vụ diễn ra sau 17h tối hôm trước cho đến 6h sáng hôm sau, bao gồm: mua sắm tại các chợ đêm, cửa hàng tiện lợi 24/24, ẩm thực, nghệ thuật, âm nhạc, các chương trình giải trí, lễ hội, sự kiện, cho tới các điểm du lịch chỉ mở cửa vào ban đêm. Cụ thể, cùng với các hoạt động dịch vụ ban ngày, du khách có không gian để vui chơi, giao lưu văn hóa, thưởng thức ẩm thực, mua sắm quà lưu niệm, tham gia các trò chơi dân gian. 

Ngành công nghiệp về đêm sôi động mang lại tính cộng đồng, văn hóa và còn tạo ra tác động không nhỏ đến kinh tế đất nước.

Thực trạng phát triển nền kinh tế đêm

Theo khảo sát của nhiều chuyên gia, nền kinh tế đêm đóng góp 66 tỷ bảng cho nước Anh mỗi năm, tạo ra hơn 1,25 triệu việc làm. Tại Mỹ, chi tiết khẳng định mạnh mẽ nhất danh hiệu “Thành phố không bao giờ ngủ” của New York. Nếu quán bar và nhà hàng đứng đầu trong cơ cấu của kinh tế ban đêm, đó là chuyện thường tình của mọi nền kinh tế, nhưng khi nghệ thuật trong đêm thu về hơn 3 tỷ USD, thì được coi là một đẳng cấp.

Là nền văn hóa có phần bảo thủ và đối mặt với sự khan hiếm lao động, nhưng Nhật Bản đang cho thấy sự quyết tâm phát triển kinh tế ban đêm, nhằm thúc đẩy du lịch và tăng trưởng kinh tế. Đất nước này đã chứng kiến sự tăng vọt của khách du lịch nước ngoài trong những năm gần đây, với 30 triệu du khách vào năm 2018, sau khi vượt qua ngưỡng 20 triệu lần đầu vào năm 2016. 

Ở Việt Nam, theo khảo sát của các chuyên gia nước ngoài, doanh thu sản phẩm dịch vụ du lịch ban ngày chỉ chiếm 30%, trong khi 70% còn lại nằm ở khung giờ đêm. Khi mặt trời lặn ở các thành phố như Hà Nội, Đà Nẵng, Hồ Chí Minh, cũng là lúc các phố đi bộ rực sáng ánh đèn, tiếng nhạc, sau khi ngồi nhấm nháp chai bia, ly trà hay cà phê, du khách có thể đi bộ đến các khu chợ đêm mua sắm và khám phá ẩm thực về đêm; rồi đến các phố đi bộ, khách du lịch có thể hòa mình vào văn hóa bản địa, xem một chương trình biểu diễn nghệ thuật ngoài trời hoặc trong các nhà hát, tận hưởng hương vị đêm trên những con phố. Những hoạt động này được xem là ví dụ điển hình thể hiện rõ nhất mô hình hoạt động của kinh tế ban đêm - nơi những hoạt động kinh doanh chỉ thực sự bùng nổ sau khi mặt trời lặn. 

Thế nhưng sản phẩm, dịch vụ về đêm của chúng ta hiện còn ít. Ngay ở 2 thành phố lớn là Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh, vào ban đêm, đưa du khách đi xem các chương trình văn hóa nghệ thuật cũng khó có chương trình nào thu hút đông khách nước ngoài. Chương trình biểu diễn rối nước hay chương trình ca múa tại Nhà hát thành phố cũng chỉ hoạt động 2 ngày trong tuần.

Những thuận lợi và khó khăn để phát triển kinh tế đêm ở Việt Nam

An toàn là một trong những mối quan tâm được nhiều du khách nhắc đến khi tham gia những tour du lịch về đêm - những giải pháp được nhiều thành phố đưa ra để thúc đẩy ngành kinh doanh này. Kinh tế đêm có thể kéo dài thời gian khách du lịch ở lại các thành phố.

Tuy nhiên, thành phố có thể phải đối mặt với nhiều vấn đề khi phát triển kinh tế đêm, nhưng điều quan trọng nhất là mọi người đều phải vui vẻ. Có nghĩa là chúng ta nên cân bằng nhu cầu của những người có nhu cầu hoạt động vào ban đêm và những người chỉ muốn có một đêm ngon giấc sau ngày làm việc. Điều này cũng đặt ra những câu hỏi, về giải pháp chúng ta đảm bảo sự an toàn cho người dân vào mọi thời điểm kể cả ban ngày và ban đêm.

Hiện nay, chợ đêm và phố đi bộ đang được xem là sản phẩm phù hợp với môi trường, địa phương và thói quen mua sắm của du khách. Tuy nhiên, một số nơi phát triển thiếu quy hoạch, chưa hợp lý, nên chưa tạo được sức hút du khách.

Qua trao đổi với một số du khách nước ngoài đến Việt Nam, họ thường xem thời gian ban đêm tại các thành phố lớn là khoảng thời gian thú vị nhất khi ít xe cộ ồn ào, có thể ngắm cuộc sống về đêm tĩnh lặng. Mặt khác, rất nhiều khách du lịch đến nước ta không quen múi giờ, do có lúc lệch đến 12 giờ mà bắt họ phải đi ngủ sớm thì thật là lãng phí.

Theo ý kiến của họ, do thiếu sự quy hoạch đồng bộ và rõ ràng, nên các khu phố “Tây” ở Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh đã trở thành "các phố ăn nhậu". Các phố đi bộ thiếu chương trình văn hóa nghệ thuật, tình trạng mua bán hàng rong chèo kéo, chặt chém du khách, tình trạng rác xả vô tội vạ đã làm ảnh hưởng xấu đến môi trường và sự thu hút, phát triển du lịch.

Kiến nghị cho các cơ quan quản lý để phát triển kinh tế đêm

Thay đổi tư duy, tạo cơ chế đột phá

Thực tế cho thấy, chúng ta đang tập trung phát triển các sản phẩm du lịch trong khoảng thời gian từ 7 giờ sáng đến 5 giờ chiều, nhưng những sản phẩm này chỉ mang lại khoảng 30% doanh thu dịch vụ. Trong khi đó, các sản phẩm dịch vụ thu được nhiều tiền nhất là từ 18 giờ tối đến 3 giờ sáng, mang lại doanh thu khoảng 70% chúng ta lại chưa phát triển. Chúng tôi cho rằng không có sản phẩm ban đêm thì không có cách gì giữ chân được khách du lịch khi họ đến Việt Nam, không tạo thêm nguồn thu cho người dân địa phương, cũng như đóng góp ngân sách cho Nhà nước.

Mặc dù thời gian qua, nhiều địa phương đã quan tâm đến xây dựng, phát triển các phố đi bộ ban đêm- một phần của kinh tế ban đêm. Tuy nhiên, do chưa có quy hoạch hợp lý, nên hoạt động của các mô hình này chưa hiệu quả. Tại nhiều địa phương, những chương trình giải trí, văn hóa vào ban đêm cũng rất ít, nên không hấp dẫn du khách.

Các nước mạnh về du lịch đều tập trung đầu tư thúc đẩy du lịch, kinh tế đêm phát triển. Do đó, chúng ta cần phải thay đổi nhận thức, quan điểm về việc phát triển các sản phẩm du lịch ban đêm sao cho hiệu quả. Nếu Việt Nam có chính sách đột phá, tạo cơ chế tốt để người dân mạnh dạn đầu tư, kinh tế đêm sẽ phát triển.

Cần tháo gỡ chính sách đối với các dịch vụ về đêm

Việc khai thác kinh tế đêm đối với ngành Du lịch rất cần thiết. Làm sao khai thác được kinh tế về đêm là mong muốn của ngành Du lịch Việt Nam đã từ lâu. Tuy nhiên, nhiều nơi hiện không cho phép kinh doanh quá 24 giờ thì làm sao ngành Du lịch có các sản phẩm vui chơi giải trí để khai thác được.

Thủ tướng Chính phủ đã đề nghị các Bộ, ngành địa phương học tập kinh nghiệm một số quốc gia trong việc phát triển kinh tế đêm, nhưng điều quan trọng vẫn phải là chính sách của nước ta về vấn đề này cần được thay đổi. 

Nên làm tốt khâu kiểm soát, hỗ trợ thay vì cấm đoán do khó quản lý

Ban ngày người dân đi làm việc, buổi tối là thời gian mọi người có nhu cầu tiêu dùng rất cao, không chỉ có du khách mà cả những người dân bình thường. Cho nên thúc đẩy các hoạt động vui chơi giải trí, mua sắm và sử dụng các dịch vụ khác vào ban đêm rõ ràng sẽ kích thích được nhu cầu tiêu dùng. Việc kích thích tiêu dùng ban đêm sẽ thu hút nhiều nhà đầu tư vào cơ sở dịch vụ vui chơi giải trí, mua sắm. Từ đó tăng nguồn lực cho du lịch, các công ty du lịch sẽ có nhiều phương án kéo dài thời gian lưu trú cho du khách, các tour dài ngày hơn. Nếu du khách lưu trú dài ngày hơn sẽ chi tiêu nhiều hơn. Và điều quan trọng là ngành Du lịch của Việt Nam kéo du khách nước ngoài quay lại.

Tuy nhiên, cũng cần phải có khung pháp lý đầy đủ về phát triển kinh tế ban đêm cho nước ta. Theo đó, khi phát triển hoạt động dịch vụ gì, thời gian, khu vực, người tham gia các lĩnh vực đó… phải đáp ứng tiêu chuẩn về tiếng ồn, ánh sáng, xa khu dân cư, bệnh viện, trường học, đồng thời tăng công tác quản lý nhà nước để tránh những biến tấu, tệ nạn phát sinh. Thực trạng phát triển kinh tế ban đêm ở các nước cho thấy có những biến tấu, nhưng họ cũng đã kiểm soát khá tốt. Vì vậy, các cơ quan quản lý không nên cấm đoán khi thấy khó quản lý những dịch vụ về đêm.

Kết luận

Theo các chuyên gia, kinh tế ban đêm chắc chắn không gói gọn trong chợ đêm, các vũ trường, quán bar, karaoke hay phố đi bộ mà bao gồm nhu cầu mua sắm, ăn uống của du khách đến thành phố vào buổi tối, người lao động hết giờ làm việc vào buổi tối và hàng loạt dịch vụ khác như dịch vụ vận tải, thương mại, thậm chí là giao dịch tài chính xuyên quốc gia do đặc thù múi giờ khác nhau khi kinh tế ban đêm phát triển vì những thành phố công nghiệp sẽ không chia ra ban đêm hay ban ngày, mà là hoạt động 24 giờ.

Tuy nhiên, để phát triển kinh tế ban đêm cần có quy hoạch cụ thể, ban đầu nên chỉ cho những nhà đầu tư lớn, dịch vụ chất lượng cao hoạt động, không nên phát triển đại trà rộng khắp trong khi chưa có biện pháp quản lý hiệu quả từ phía chính quyền thành phố và cơ quan quản lý du lịch.