Giải mã cách đặt tên đường ở Hà Nội: sự thật bất ngờ không phải ai cũng biết!

"Dùng tên danh nhân để đặt tên phố là nét đặc biệt của Việt Nam"... Nếu chịu khó để ý, người ta sẽ nhận ra đằng sau cách đặt tên đường Hà Nội là những kiến thức văn hóa, lịch sử.

"Hà Nội 36 phố phường", những người con xa quê vẫn luôn nhớ tới Hà Nội với những con đường tên gọi thân thương: Trần Hưng Đạo, Phan Đình Phùng, Hoàng Diệu, Trịnh Công Sơn ... nhưng không phải ai, kể cả người Hà Nội gốc, cũng nắm được hết những điều thú vị đằng sau cách đặt tên đường ở Hà Nội.

Bối cảnh lịch sử đằng cách đặt tên đường ở Hà Nội - thủ đô Việt Nam

Đường phố Hà Nội xưa - ảnh chụp từ thời kì Pháp thuộc

Thời Pháp thuộc, các phố của Hà Nội được đặt tên bằng tên Pháp - tên của những nhân vật của chính quyền bảo hộ, như Paul Bert, hay Gambetta. Ngay cả hai tên tướng Pháp bỏ mạng trong trận Cầu Giấy là Francois Garnier và Henri Rivière cũng được dùng để đặt tên phố.

Tháng 3/1945, Nhật đảo chính Pháp. Ngày 20/7, bác sĩ Trần Văn Lai nhậm chức Đốc lý Hà Nội. Tới ngày 19/8 thì Cách mạng tháng Tám thành công, vì vậy nhiệm kỳ của cụ Đốc Lý Trần Văn Lai kéo dài chỉ chưa được 1 tháng. Tuy nhiên trong quãng thời gian ngắn ngủi này, cụ đã kịp đổi tên cho các con phố ở Hà Nội.

Điều tuyệt diệu ở chỗ, cụ Trần Văn Lai không hề đặt tên một cách ngẫu hứng mà sắp xếp tên các tuyến phố theo cụm cực kì hợp lý, có chủ đích và có giá trị lịch sử (điều này sẽ được chứng minh ở phía dưới). Đến khi Hà Nội được giải phóng, các phố của Hà Nội vẫn được giữ lại những cái tên cụ Lai đã đặt. Sau này, với các đường phố mới, các nhà chức trách cũng noi theo cách đặt của cụ Lai.

Cách đặt tên các con phố chính ở Hà Nội

Ngoại trừ cách tuyến phố lâu đời đã có tên tiếng Việt từ thời xa xưa như Tràng Thi, Lò Sũ, Lò Đúc ... các phố có từ thời Pháp thuộc sau khi được cụ Trần Văn Lai đặt tên đều có những quy tắc chung theo dòng thời gian như sau:

1.Cụm “truyền thuyết-cổ đại”: Bao quanh Hồ Tây gồm Lạc Long Quân, Âu Cơ, An Dương Vương, Hùng Vương

Đây là 4 cái tên những nhân vật trong truyền thuyết/ lịch sử cổ đại của Việt Nam được tôn thờ rộng rãi trong văn hoá đại chúng .

2. Cụm “chống Bắc thuộc”

Phía dưới Hồ Gươm: Hai Bà Trưng, Bà Triệu.
Song song với đoạn phía nam Bà Triệu: Mai Hắc Đế, Triệu Việt Vương
Song song với đoạn phía bắc Bà Triệu: Triệu Quốc Đạt, Phùng Hưng, Lý Nam Đế
Song song nhưng xa hơn một chút: Khúc Hạo

Đây là tên các danh nhân trong thời kì chống Bắc thuộc. Khúc Thừa Dụ, Dương Đình Nghệ là hai đường cũng được đặt tên theo danh nhân thời kì chống phía Bắc đô hộ nhưng sau này mới được đặt tên do quận Cầu Giấy được thành lập sau.

3. Cụm “thời đầu tự chủ, độc lập”:

Đông Hồ Gươm: Đinh Tiên Hoàng, Lý Thái Tổ, Ngô Quyền. Đây là tên 3 vị vua có công lớn trong thời kì đầu của độc lập tự chủ.

Cắt Bà Triệu ở phía dưới: Lê Đại Hành và phố này giao với Hoa Lư và Đại Cồ Việt ở hai đầu. Lê Đại Hành là vua thời Tiền Lê và Hoa Lư là kinh đô của Đại Cồ Việt dưới thời Đinh- Tiền Lê.

Giao với Lý Thái Tổ và gần với ngã 6 Tràng Tiền: Lê Phụng Hiểu, Lý Đạo Thành, Tông Đản, Lý Thường Kiệt. Đây là têncác danh thần thời Lý. Lý Quốc Sư cũng là một danh nhân thời Lý, phố Lý Quốc Sư tuy cũng ở gần Hồ nhưng ở phía bên kia do ở đó có Đền Lý Quốc Sư (chùa Lý Triều Quốc Sư).

4. Cụm “nhà Trần”:

Lấy đường to Trần Hưng Đạo làm mốc.

Xung quanh và giao cắt Trần Hưng Đạo: Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Trần Quốc Toản, Trần Bình Trọng, Yết Kiêu, Dã Tượng, giao với Yết Kiêu là Đỗ Hành.

Cuối Trần Hưng Đạo gần bờ đê: Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Khánh Dư, Phạm Ngũ Lão, Nguyễn Khoái, Chương Dương Độ, Hàm Tử Quan, Tây Kết, Vạn Kiếp, Vân Đồn, Bạch Đằng.

Đây là những danh nhân trong hai cuộc kháng chiến chống Mông Nguyên lần 2 và 3 của nhà Trần (Trần Hưng Đạo, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Trần Quốc Toản, Trần Bình Trọng, Yết Kiêu, Dã Tượng, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Khánh Dư, Nguyễn Khoái, Đỗ Hành), và các địa danh nổi tiếng trong hai cuộc kháng chiến (Chương Dương Độ, Hàm Tử Quan, Tây Kết, Vạn Kiếp, Vân Đồn, Bạch Đằng).

Cụm này cách đặt tên đường phố cũng dụng ý nhất. Trần Hưng Đạo cuối đời về Vạn Kiếp, mà con đường nối với cuối đường Trần Hưng Đạo là Vạn Kiếp. Các tướng gắn với chiến công nào thì tên cũng gần với đường phố có tên địa danh đấy: Trần Nhật Duật, Nguyễn Khoái với Tây Kết - Hàm Tử, Trần Khánh Dư với Vân Đồn, Trần Quang Khải với Chương Dương Độ

2 đường nối nhau rồi giao cắt với Trần Hưng Đạo: Lê Văn Hưu, Hàn Thuyên (Lê Văn Hưu, Hàn Thuyên là những danh sĩ đời nhà Trần)

Giao với đoạn phía nam Nguyễn Khoái: Trần Khát Chân. Đây là tên các danh tướng chống Chiêm Thành cuối đời Trần. Riêng tên của Trần Thái Tông, Trần Thủ Độ mãi sau này mới dùng để đặt nên hai phố này không nằm ở cụm này.

5. Cụm “khởi nghĩa chống giặc Minh”:

Gần hồ Trúc Bạch: Đặng Tất, Nguyễn Cảnh Chân, Đặng Dung, Nguyễn Biểu. Đặng Tất, Nguyễn Cảnh Chân cùng nhau khởi nghĩa, tôn Trần Ngỗi lên làm minh chủ chống giặc Minh. Khi Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân chết, Đặng Dung và Nguyễn Cảnh Dị tôn Trần Quý Khoáng lên tiếp tục khởi nghĩa. Nguyễn Biểu từng làm quan nhà Trần, sau theo phò Trần Quý Khoáng chống Minh ( do mãi sau này mới có phố Nguyễn Cảnh Dị nên ở xa hơn)

6. Cụm “nhà Lê”:

Chạy kề phía Tây Hồ Gươm: Lê Thái Tổ. Xung quanh hồ, hướng về Hồ Gươm là các con phố: Lê Lai, Lê Thạch, Đinh Liệt, Đinh Lễ, Trần Nguyên Hãn, Nguyễn Xí. Lê Thái Tổ gắn với sự tích trả gươm, còn những danh nhân kia là các tướng nổi tiếng trong khởi nghĩa Lam Sơn chống giặc Minh của Lê Thái Tổ.

Gần Lê Thái Tổ: Lê Thánh Tông. Lê Thánh Tông là vị vua trị nước giỏi nhất của nhà Lê nói riêng và trong lịch sử phong kiến VN nói chung.

7. Cụm “Tây Sơn”:

Cụm này được hình thành sau nên hơi xen kẽ một chút với cụm “độc lập tự chủ”. Các phố song song với nhau: Quang Trung, Lê Ngọc Hân, Ngô Thì Nhậm, Ngô Văn Sở, Bùi Thị Xuân, Phan Huy Chú.

Đây là những nhân vật nổi tiếng và có đóng góp lớn cho khởi nghĩa và triều đại Tây Sơn.

Cụm này còn có một nhóm nhỏ phố khác ở xung quanh Tượng đài Quang Trung và Gò Đống Đa: Tây Sơn, Trần Quang Diệu, Đặng Tiến Đông (phường Quang Trung - quận Đống Đa)

8. Cụm “Chống Pháp thời Nguyễn” - “Cần Vương”:

Quanh di tích thành Hà Nội: Hoàng Diệu và Nguyễn Tri Phương. Đây là 2 vị quan nhà Nguyễn thủ thành Hà Nội trong hai lần Pháp đưa quân đánh ra Bắc.

Cụm “Cần Vương”: Khu vực Ba Đình - gần phố cổ: Tôn Thất Thiệp, Tôn Thất Đảm, Phan Đình Phùng, Cao Thắng, Tống Duy Tân, Tạ Hiện, Nguyễn Quang Bích, Mai Xuân Thưởng, Nguyễn Thiện Thuật, Đốc Ngữ, Lê Trực. Tất cả ở trên đều là những nhân vật nổi dậy khởi nghĩa, hưởng ứng phong trào “Cần Vương” giúp vua Hàm Nghi chống Pháp. Bản thân tên quận - Ba Đình cũng là tên khởi nghĩa của thời kì này. Tuy nhiên 2 người khởi xướng “Cần Vương” là Hàm Nghi và Tôn Thất Thuyết mãi sau này mới được đặt tên đường nên ở phía khác.

9. Cụm “bạo động chống Pháp”:

Gần cụm Cần Vương trên: Hoàng Hoa Thám, Nguyễn Thái Học, Nguyễn Khắc Nhu, Đội Cấn, Đội Nhân - Tên những người lãnh đạo các cuộc bạo động chống Pháp sau giai đoạn Cần Vương. Ngoài ra còn có ngõ Yên Thế là tên khởi nghĩa của Hoàng Hoa Thám.

10. Cụm “Trí thức Ái quốc”:

Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Đặng Thái Thân, Ấu Triệu, Lương Văn Can, Lương Ngọc Quyến. Đây là tên các vị trí thức muốn cải tổ, nâng cao tri thức cho người Việt thời Pháp thuộc. Lương Văn Can là một trong những người khởi xướng Đông Kinh Nghĩa Thục nên ở đoạn phố đó có Quảng trường cùng tên.

Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục xưa và nay

11. Cụm “Văn học Giáo dục”:

Gần Văn Miếu - Quốc Tử Giám, ngoài hai phố Văn Miếu, Quốc Tử Giám là các phố mang tên của:

- Các nhà giáo dục, sử học: Chu Văn An, Nguyễn Như Đổ, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên

- Các nhà thơ văn trung đại: Bà Huyện Thanh Quan, Đoàn Thị Điểm, Đặng Trần Côn, Phan Văn Trị... Sau này, những người có đóng góp to lớn với cách mạng, với chính phủ VNDCCH, cũng như kháng chiến chống Pháp- Mỹ sau này cũng được lấy tên đặt cho đường phố.

Những người đặt tên sau đó cũng noi theo quy tắc trên để đặt cho một số cụm như:

Tiền cách mạng tháng 8:

Gần quảng trường Ba Đình là các đường Bắc Sơn (khởi nghĩa), Phạm Hồng Thái, Lê Hồng Phong, Trần Phú, Hoàng Văn Thụ. Đây là những người có đóng góp to lớn cho thành công của cách mạng tháng 8 sau này.

Cụm “xây dựng VNDCCH”:

Các phố mang tên các danh nhân y khoa như Hồ Đắc Di, Đặng Văn Ngữ, Tôn Thất Tùng, Trần Hữu Tước, Phạm Ngọc Thạch, Hoàng Tích Trí quanh quanh khu vực ĐH Y - Bạch Mai. Tên các nhà khoa học tự nhiên, xã hội cũng như kỹ sư như Trần Đại Nghĩa, Tạ Quang Bửu, Đào Duy Anh, Lương Định Của, ... ở quanh khu vực ĐH Bách Khoa.

Đây là những người góp phần xây dựng khoa học kĩ thuật giáo dục của nước nhà cho nước Việt Nam non trẻ.

Cụm “nhà văn":

Quận Đống Đa - Thanh Xuân, khu vực Láng là các đường phố mang tên nhà văn như: Nam Cao, Nguyên Hồng, Vũ Trọng Phụng, Vũ Ngọc Phan, Nguyễn Tuân, Nguyễn Huy Tưởng, ...

Cụm "tướng quân đội":

Ở Trường Chinh có doanh trại quân đội, xung quanh là các phố mang tên các tướng nổi tiếng trong các cuộc kháng chiến chống Pháp- Mỹ: Vương Thừa Vũ, Nguyễn Ngọc Nại, Lê Trọng Tấn, Hoàng Văn Thái…

Và còn rất nhiều người có công với Cách Mạng, Đảng/ Nhà nước được đặt tên cho đường phố gần nhau nữa như Lê Duẩn, Trường Chinh, Lê Thanh Nghị, …

Nguồn: Giang Truong - RDVN