Lộ trình tiến tới đô thị di sản của Đà Lạt

Mỗi một đô thị lại có một lịch sử ra đời khác nhau. Theo đó, nhiều thành phố ở Việt Nam sinh thành và phát triển theo lộ trình “từ làng lên phố”. Thế nhưng Đà Lạt lại vô cùng khác. Ngay từ ngày hình thành, nó đã được kiến tạo bởi ý tưởng về một đô thị xác định rõ công năng với sự hoạch định quy mô, quy hoạch, kiến trúc bài bản. Đô thị này được hình thành dựa trên các yếu tố tiên quyết như tài nguyên thiên nhiên, với núi rừng hùng vĩ, bầu khí hậu mát mẻ, một ốc đảo khác biệt giữa vùng nhiệt đới. Từ đó, Đà Lạt được xác định từ đầu và xuyên suốt là một thành phố phục vụ nghỉ mát, nghỉ dưỡng. Người Pháp cũng muốn và đã tạo nên một phố thị mang dáng dấp châu Âu ngay giữa vùng Á Đông nhằm giúp những người da trắng thực dân khuây khỏa phần nào nỗi nhớ “mẫu quốc”. Điều này vô tình quyết định hình thái cấu trúc không gian, thể loại và kiến trúc đô thị.

Từng là tác phẩm của các kiến trúc sư lừng danh, những người mang khát vọng kiến tạo, thành phố Đà Lạt đã được quy hoạch chi tiết qua các thời kỳ, những bản quy hoạch được điều chỉnh và tôn trọng. Các viên Toàn quyền Đông Dương như P.Đu-me (Paul Doumer), G.Bi-a (Jean Baea), A.Xa-rô (Albert Sarraut) hay G.Đơ-cu (Jean Decoux) dù là phục vụ cho mục đích cai trị những cũng góp một phần nào đó quan trọng trong việc phát triển Đà Lạt trong thời kỳ đầu; từ đó đã tạo nên diện mạo của một đô thị “có một không hai” ở xứ nhiệt đới Việt Nam…

Như mẫu mực về các kiến tạo ra một đô thị độc đáo ở vùng Viễn Đông, Đà Lạt được gọi với nhiều mỹ danh như “vương quốc hoa”, “thành phố mộng mơ”, “thành phố trong rừng”… Phải chăng những tên gọi mỹ miều đó được xuất phát từ việc Đà Lạt có đồi thông và hoa, có những làn sương lãng đãng trên đồi cao lũng thấp, có dòng suối trong xanh, mặt hồ gợn sóng và nơi ấy có cả bầu không khí nhuốm vẻ u hoài. Và từ cái thơ mộng ấy, con người ta đã “nương theo” để kiến tạo một cách hòa hợp và dựng lên linh hồn của thành phố bằng giá trị kiến trúc.

Trước đó, để xây dựng Đà Lạt, Toàn quyền P.Đu-me (Paul Doumer) đã huy động nhiều nhà quy hoạch, giám sát mọi hoạt động. Ông ta muốn Đà Lạt phát triển là theo hướng một thành phố toàn diện, phù hợp với dáng dấp một đô thị vùng cao. Vào năm 1921, kiến trúc sư người Pháp nổi tiếng thế giới E.Ê-bra (Ernést Hébrard) được giao nhiệm vụ thiết lập đồ án quy hoạch Đà Lạt.

Men theo ý đồ của nhà cầm quyền đương thời, kiến trúc sư đã tập trung xây dựng vùng cư dân quanh các hồ. Theo đó, các khu hành chính, quân sự, bệnh viện, trường học, thao trường, đồn điền, khu nhà ở của người Âu, khu nhà ở của người Việt Nam, khu phát triển cho người Pháp, khu an dưỡng, khu chợ...

Sau Hébrard, còn có thêm đồ án của các kiến trúc sư Lu-ít G.P.Pi-nô (Louis G.P.Pino) (1933), Mông-đe (Mondet) (1940) rồi G.La-dít-ke (J.Lagisquet) (1942). Nhìn chung của các đồ án trên là tôn trọng thiên nhiên, cố gắng duy trì vẻ đẹp của cảnh quan. Và như vậy, từ một vùng rừng núi hoang dã, nhiều kiến trúc sư nổi tiếng thế giới thời đó đã thổi vào một linh hồn bằng hệ thống các công trình đạt đến độ hoàn mỹ, hoàn thiện.

Trải qua biết bao thời gian, đến nay, giới chuyên môn luôn nhận định, có một “bảo tàng” kiến trúc Pháp tại Đà Lạt quả là không nói quá. Từ mái nhà tranh đầu tiên đến 10 ngôi nhà gỗ theo kiểu vùng miền núi nước Pháp, năm 1930 Đà Lạt đã có đến 398 ngôi biệt thự đồ sộ bằng bê-tông cốt thép. Đến năm 1949, toàn thành phố đã có hơn 1.500 công trình, trong đó có hơn 1.000 biệt thự, dinh thự, trường học, nhà ga, thánh đường được xem là mẫu hình tiêu biểu của nền kiến trúc Pháp cuối thế kỷ 19.

Nét độc đáo của các công trình kiến trúc ở Đà Lạt chính không có biệt thự nào giống biệt thự nào. Mỗi một công trình đều mang một kiến trúc riêng, hoàn mỹ. Dẫu có trải qua biết bao thăng trầm lịch sử, dù có thêm nhiều công trình mới ra đời thì những công trình xây dựng này vẫn vẹn nguyên như thuở ban đầu.

Nhìn chung, các nhà – biệt thực – dinh thực ở Đà Lạt thời xưa đều có vườn hoa, các xad nhau, có tầm nhìn rất thoáng và hướng đẹp, nhìn ra rừng thông. Các công trình kiến trúc thường ẩn mình giữa đồi thông và chiều cao của công trình không vượt quá ba tầng bởi không muốn che khuất rừng cây và không gian đô thị…

Nói về những công trình kiến trúc ở Đà Lạt, kiến trúc Ngô Việt Thụ từng nói: “Nhà không thấy trọn, núi không thấy trọn, cảnh luôn ảo huyền. Thiên nhiên Đà Lạt thanh thoát và uyển chuyển, núi nặng mà thấy nhẹ. Thiên nhiên ấy phảng phất như nét vẽ thủy mặc, nét kiêu sa của nghệ thuật Á Đông. Quan điểm của tôi về sự tham gia của con người đối với Đà Lạt là kiến trúc phải đi theo thiên nhiên, không được phá vỡ bố cục của tạo hóa”. Và không gian Đà Lạt đã tạo nên và sở hữu một nỗi buồn trong lành. Dáng nét ảo huyền phảng phất ngay chính trên cái nền buồn lãng đãng mà kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính đã không ngần ngại dành cho hai chữ “đặc sản”. Đó là nỗi buồn sang trọng, đầy mỹ cảm được sinh thành từ cuộc hôn phối giữa thiên nhiên và bàn tay kiến tạo của con người…

Thế nhưng, theo thời gian, những cảm nhận về phố núi đó đang dần đổi thay. Vô hình chung nó lại trở thành một tiếng chuông báo động lo ngại về một Đà Lạt đang phát triển theo một lề lối rất khó kiểm soát.

Nhân định về thực trạng hiện thời, kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn cho rằng: “Quy mô của đô thị, độ mở rộng của nó cả chiều ngang, mật độ, khối tích, chiều cao... trở nên thách thức tế bào đô thị cũ và tạo nên sự thiếu gắn kết về không gian, đường nét, kiến trúc và cả về giao thông, thách thức sự cân bằng”.

Quả đúng như vậy, chỉ trong vòng vài chục năm qua, Đà Lạt phát triển rất nhanh, nhưng nó lại mang tính tự phát, trái ngược với sự phát triển nhanh mà thuận theo quy hoạch. Ở góc độ vi mô, các công trình cũ đang bị lấn chiếm, xen cấy nhiều công trình khác, làm tăng mật độ sử dụng đất, giảm cây xanh. Quỹ kiến trúc đô thị bị đe dọa nghiêm trọng. “Đà Lạt đang sở hữu một quỹ di sản đô thị và kiến trúc tập trung khá đồ sộ và cực kỳ quý giá nhưng nếu để sự xô bồ tràn lên, lấn át và thay thế sẽ là sự sai lầm đáng tiếc”, kiến trúc Đỗ Hữu Phú (trường Đại học Kiến trúc Hà Nội) lên tiếng cảnh báo.

Quay lại với khái niệm đô thị di sản, dù Luật Di sản văn hóa chưa từng đề cập nhưng nói về vấn đề này, người ta vẫn thường nghĩ đến những đô thị được bảo tồn một cách có hệ thống các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể để ghi nhận sức nhắc nhở sâu sắc về lịch sử. Vì thế, khi nhắc đến đô thị di sản Đà Lạt, điều mọi người quan tâm nhất vẫn là hệ thống kiến trúc. Thế nhưng, Đà Lạt đâu chỉ có mỗi kiến trúc, hay nói cách khác thì Đà Lạt còn có nhiều thứ hơn cả kiến trúc.

Theo phân tích của kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính: “Chính tài nguyên thiên nhiên và quỹ kiến trúc đô thị vô song ấy đã thúc đẩy và gạn lọc ra một lối sống, có thể nói, một dạng văn hóa thị thành đặc trưng”. Tuy nhiên, hiện tại những giá trị này lại đang bị “xói mòn” bởi nhiều lẽ, mà giá trị nhân văn là một khái niệm trừu tượng và cách bảo tồn hệ giá trị này phải là kiểu bảo tồn đặc biệt. Môi trường tự nhiên với hệ thống cảnh quan thiên tạo và quỹ công trình kiến trúc là những gì trực quan hiện hữu, còn mất rõ ràng, còn làm sao giữ được sự tiếp nối, không đứt mạch trong quá trình kế thừa nguồn “gen” văn hóa - con người của một đô thị đặc biệt là cách giữ lấy hồn cốt của di sản.

Theo Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng, ông Đoàn Văn Việt: “Trước mắt, Đà Lạt cần bảo vệ và phát huy ba giá trị cốt lõi là giá trị về khí hậu cảnh quan thiên nhiên, quỹ di sản kiến trúc công trình và giá trị văn hóa - con người Đà Lạt. Sự tổng hòa các yếu tố cốt lõi này là cơ sở để xây dựng Đà Lạt thành đô thị di sản”.

Còn kiến trúc sư Lê Tứ - Chủ tịch Hội Kiến trúc sư tỉnh Lâm Đồng cho hay: “Di sản là hồn cốt, không chỉ là vật thể”. Ông cũng giải thích thêm, từ khi thành lập đến năm 1954, Đà Lạt được hiểu và nhìn nhận là một thành phố thuần Pháp từ quay hoạch tổng thể, quản lý xây dựng, kiến trúc và quản lý xã hội theo mô hình Pháp. Đây chính là nét khác biệt mà chỉ có ở thành phố Đà Lạt có được.

Đồng thời, ông Lê Tứ cũng nêu rõ quan điểm nên thành lập sớm Ban quản lý di sản đô thị Đà Lạt, chịu trách nhiệm về việc quản lý nhà nước, quản lý tập trung mọi hoạt động phát triển đô thị liên quan đến di sản, là đầu mối cần thỏa thuận về kiến trúc – quy hoạch cho các dự án xây dựng trong khu vực di sản hoặc vùng lõi trung tâm đô thị lịch sử…

Nhận thức được vấn đề đó, chính quyền địa phương đã có những động thái cụ thể hướng tới bảo tồn những gì còn lại của hệ thống di sản kiến trúc. Theo đó ngày 8/12/2017, UBND tỉnh Lâm Đồng đã ban hành Quyết định số 47/2017/QĐ-UBND về “Ban hành Quy định bảo tồn, quản lý, sử dụng quỹ biệt thự thuộc sở hữu Nhà nước trên địa bàn thành phố Đà Lạt”. Đây là một văn bản có giá trị pháp lý cao nhất tại quyết định này đã chia quỹ dinh thự, biệt thự thành các nhóm và ban hành những quy định cụ thể trong việc bảo tồn.

Tuy nhiên, việc trong tương lai, Đà Lạt có trở thành đô thị di sản hay không thì điều đó còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau. Dẫu vậy, ông Lê Quang Trung, Giám đốc Sở Xây dựng Lâm Đồng vẫn khích lệ ý tưởng tốt đẹp này: “Sự hội tụ các giá trị văn hóa, cảnh quan thiên nhiên, di sản kiến trúc là những yếu tố cơ bản để Đà Lạt trở thành một thành phố di sản. Luật Di sản văn hóa hiện thời chỉ xác định đối với di sản văn hóa vật thể, phi vật thể, chưa có khái niệm về đô thị di sản. Tuy nhiên, trên cơ sở bảo tồn và phát huy giá trị di sản, cần được đánh giá qua các nghiên cứu khoa học làm cơ sở xây dựng các cơ chế, chính sách để bảo tồn và phát huy. Đó cũng là lý do để địa phương có thể đề xuất về hành lang pháp lý mở đường cho việc công nhận Đà Lạt là đô thị di sản trong tương lai…”.

Đà Lạt là đô thị có ngày sinh tháng đẻ. Tôi đã đưa ra khái niệm về “đô thị di sản” - là đô thị qua các giai đoạn phát triển vẫn giữ được sự thống nhất, hài hòa trong hình thái đô thị và văn hóa đô thị. Song, nhìn vào toàn cảnh hôm nay, Đà Lạt không còn giữ được là mấy sự cân bằng, sự hài hòa hiếm hoi đã từng có nữa rồi...

GS, TS, KTS HOÀNG ĐẠO KÍNH