Vì sao Đà Nẵng có Ngũ Hành Sơn?

Ngũ Hành Sơn ở đâu?

Ngũ Hành Sơn còn được gọi là núi Non Nước tọa lạc tại làng Hòa Khuê, Sơn Thủy, Hòa Vang, Quận Ngũ Hành Sơn. Nơi đây chính là một kiệt tác mà thiên nhiên cực kỳ ưu ái khi ban tặng cho thành phố du lịch Đà Nẵng.

Từ trung tâm Đà Nẵng đi về hướng Đông Nam khoảng 8km, Ngũ Hành Sơn này nằm ngay sát bên cạnh biển Non Nước, mang trong mình nét đẹp rất hùng vĩ với những núi đá nhuốm màu thời gian bởi rêu phong kín cùng với những kiến trúc cổ mang ý nghĩa tâm linh rất đặc biệt.

Vì sao có núi Ngũ Hành Sơn?

Danh thắng Ngũ Hành Sơn nói riêng và thành phố Đà Nẵng nói chung, xưa vốn là một cửa bể thuộc châu Rí (Lý), thuộc tiểu quốc Amaravati của Vương quốc Champa. Theo sách Đại Nam nhất thống chí thì vùng đất này “nguyên xưa là đất Việt - thường thị, đời Tần (246-207 TCN) thuộc Tượng Quận, đời Hán (206 TCN - 219 CN) là bờ cõi quận Nhật Nam, đời Đường thuộc Lâm Ấp (618 – 907 CN), đời Tống (960-1279) thuộc Chiêm Thành”.

Thuở ban đầu, theo nhận định của nhà nghiên cứu - bác sĩ người Pháp Albert Sallet, núi Ngũ hành xưa là đảo San hô đá vôi, có thể nơi đây từng là địa điểm phục kích của bọn cướp biển hoặc chỗ trú ẩn của dân chài biển. Sau này, có thể người Chăm đã lợi dụng “các thể khối đá vôi trồi lên sừng sửng chính là các pháo đài thiên nhiên, các tiền đồn để bảo vệ, canh gác phía biển”.

Đến thế kỷ VII-XI, khu vực quanh chân núi Ngũ Hành Sơn đã phát triển trở thành một “làng bến - thị tứ” cường thịnh, sầm uất, giữ vai trò là “vệ tinh” của các thương cảng lớn, là trung tâm buôn bán nhỏ, nơi tiêu thụ, trung chuyển, tập trung hàng hóa về Cửa Đại để trao đổi với các thuyền buôn giữa các vùng hay thương thuyền của Trung Quốc, Ả Rập và các quốc gia khác trên con đường "tơ lụa quốc tế trên biển”.

Điều này được thể hiện rõ qua kết quả của 02 đợt khai quật di chỉ khảo cổ Nam Thổ Sơn (năm 2000 và 2018), dưới chân ngọn Thổ Sơn. Các hiện vật tìm được vô cùng phong phú về loại hình và chất liệu, nhất là sự có mặt của các di vật có nguồn gốc từ nước ngoài trong đó có một số hiện vật có nguồn gốc ngoại nhập như gốm thời Đường, gốm thủy tinh Islam, tiền “Khai Nguyên                Thông Bảo”...

Đồng thời, trong giai đoạn này, khu vực trên đỉnh núi Ngũ Hành Sơn cũng đã trở thành một trung tâm tâm linh tín ngưỡng, nơi người Champa thể hiện sự ngưỡng vọng của mình tới các đấng thần linh tối cao. Trong những trang sách viết về Ngũ Hành Sơn của người Pháp từ cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, có đề cập đến việc phát hiện một số dấu tích đền tháp sụp đổ và các tác phẩm điêu khắc Champa tại các ngọn núi thuộc danh thắng Ngũ Hành Sơn hay trên Bản đồ khảo cổ học Champa năm 1908 của Henri Parmentier có ghi tên “Tháp Ngũ Hành Sơn”. Đặc biệt, hiện nay, danh thắng Ngũ Hành Sơn vẫn còn bảo lưu nhiều di vật, cổ vật có giá trị như: đài thờ phong cách nghệ thuật Đồng Dương ở trước sân chùa Linh Ứng, đài thờ phong cách nghệ thuật Đồng Dương ở hang Chiêm Thành thuộc động Tàng Chơn, đài thờ phong cách nghệ thuật Đồng Dương ở động Huyền Không, hai trụ cửa đá sa thạch ở trên đường lên chùa Tam Thai (đây có thể là những trụ cửa của một ngôi tháp Chăm đã bị đổ và được chuyển về vị trí hiện nay), bệ đá hình vuông mang phong cách Mỹ Sơn A1 ở sân chùa Linh Ứng, tượng linga-yoni ở động Tàng Chơn, các tượng hộ pháp ở động Tàng Chơn, 03 tượng nữ thần Po Inư Nagar ở động Huyền Không và động Tàng Chơn, gạch Chăm lát nền động Huyền Không…

Sau đó, năm 1306, với cuộc hôn nhân lịch sử giữa Huyền Trân Công chúa và vua Chế Mân (Jaya Simhavarrman III) đã mang về cho quốc gia Đại Việt một món quà sính lễ vô cùng lớn là 2 châu: châu Ô và châu Lý (vùng đất từ Nam Quảng Trị, Thừa Thiên đến Bắc Quảng Nam ngày nay). Đến năm 1307, nhà Trần chính thức sáp nhập vùng đất này vào lãnh thổ Đại Việt, đổi tên 2 châu này thành Thuận Châu và Hóa Châu. Lúc này, Ngũ Hành Sơn thuộc Hóa Châu.

Sự kiện chuyển giao hòa bình giữa hai vương triều này chính là nền tảng bảo đảm cho các thiết chế thờ tự và cả những tập tục, tín ngưỡng của người Champa trên Ngũ Hành Sơn được người Việt tiếp thu, lưu truyền và Việt hóa.

Theo Li Tana: “Người Việt Nam đã bị chi phối rất nhiều bởi phong tục của người Chăm. Sống trong vòng ảnh hưởng của bùa, phép, thư, ếm rất linh ứng, người Việt bị bắt buộc phải theo các tục lệ hoặc phương thức thờ cúng của người Chiêm Thành”[3]

“Người Việt ở Đàng Trong còn đi xa hơn nữa khi chấp nhận một mức độ hợp giáo và thu nhận tất cả các tập tục và tín ngưỡng của địa phương có thể giúp họ tồn tại và phát triển giữa những thần linh mới tại vùng đất phía nam”[4].

Từ thế kỉ XV - XVI, người Việt từ phía Bắc di cư vào, tiếp quản và định cư ở các làng Hóa Khuê, Quán Khái quanh chân núi Ngũ Hành Sơn. Sự giao lưu, tiếp xúc và tiếp biến giữa hai hệ văn hóa Việt - Chăm diễn ra mạnh mẽ, làm cho vùng đất Ngũ Hành Sơn có thêm nhiều dấu ấn đặc biệt. Trong đó, sự giao thoa về mặt tín ngưỡng, tôn giáo là điểm nhấn đáng chú ý hơn cả. Bên cạnh việc bảo lưu và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của “quê cha đất tổ”, người Việt đã dung hợp và Việt hóa một số hình thức văn hóa tâm linh của người Chăm, tiêu biểu nhất là việc thờ phụng các Bà Ngọc Phi và Lôi Phi ở động Huyền Không, Linh Sơn Thánh Mẫu ở động Tàng Chơn. Các vị thánh mẫu này thực chất là nữ thần xứ sở Po Inư Nagar của người Chăm và tượng thờ Bà vẫn là tượng đá sa thạch theo phong cách tạo hình Ấn Độ cổ được sơn son, thiếp vàng, khoác lên mình xiêm y, áo mão rực rỡ.

Từ thế kỷ XVII-XIX, Ngũ Hành Sơn trở thành một trung tâm Phật giáo xứ Đàng Trong, với một hệ thống chùa chiều, miếu mạo dày đặc, và hầu như ở ngọn núi nào, hang động nào cũng dựng được chùa, đặt am, miếu để thờ Phật, thờ thánh thần, thờ biểu tượng tâm linh của người Việt lẫn người Chăm, trong đó có nhiều danh lam cổ tự được xây dựng qua các thời kỳ lịch sử khác nhau. Hiện nay, tại danh thắng Ngũ Hành Sơn đã có 14 ngôi chùa lớn nhỏ tồn tại. Núi Thủy Sơn có 5 chùa, tháp: Chùa Tam Thai, Chùa Linh Ứng, Chùa Tam Tôn, Chùa Từ Tâm, Tịnh thất Hồng Tháp. Núi Kim Sơn có 2 chùa: Chùa Quan Âm, Chùa Thái Sơn. Núi Hỏa Sơn có 3 chùa: Chùa Linh Sơn, Chùa Phổ Đà Sơn, Chùa Ứng Nhiên Phật Tông Tự. Núi Thổ Sơn có 4 chùa: Chùa Long Hoa, Chùa Huệ Quang, Chùa Hương Sơn, Chùa Giác Hoàng Viên. Trong đó có chùa Tam Thai và chùa Linh Ứng đã được vua Minh Mạng sắc phong Quốc tự vào năm 1825.

Từ năm 1802, khi triều Nguyễn xác lập chọn Thừa Thiên Huế là kinh đô thì Đà Nẵng trở thành phên giậu quan trọng che chắn phía Nam để bảo vệ vương triều. Với vai trò quan trọng, Đà Nẵng được triều đình nhà Nguyễn quan tâm đặc biệt, các vua thường xuyên đi thị sát và thăm thú nhiều cảnh đẹp nơi đây, trong đó có danh thắng Ngũ Hành Sơn. Đặc biệt là vua Minh Mạng, ông đã 3 lần xa giá đến đây và có nhiều đóng góp xây dựng Ngũ Hành Sơn. Năm 1837, trong lần ngự du cuối cùng, vua Minh Mạng đã ban sắc đặt tên cụm núi này là Ngũ Hành Sơn.

Đại Nam dư địa chí ước biên thời Nhà Nguyễn chép: “Năm Minh Mạng thứ mười tám (1837) có sắc chỉ, ban cho ngọn núi phía đông bắc (núi Tam Thai) là Thủy Sơn. Ba ngọn núi phía tây nam là núi Mộc Sơn, núi Dương Hỏa, núi Âm Hỏa. Hai ngọn phía tây là Thổ Sơn, Kim Sơn, (cho) khắc tên núi lên đá”[5].

Sử nhà Nguyễn cho biết: “Mùa hạ, tháng 5 Minh Mạng thứ 6, vua xa giá tam tuần. Ngày Mậu Tuất, thuyền ngự đến bến Hóa Khuê. Hạ lệnh xa giá lên Ngũ Hành, đến hai chùa Trang Nghiêm và Bảo Đài xem khắp hang động và các bi ký. Bảo thị thần rằng: “Núi này là danh thắng bậc nhất, các thánh triều ta khi rỗi công việc thường đến chơi đây”. Đúng 10 năm sau, vua Minh Mạng trở lại Ngũ Hành Sơn. Sử nhà Nguyễn chép: “Khi trẫm bắt đầu ra đi, trước mặt đã vâng lời Từ Dụ, nên cúng 100 lạng bạc ở núi Ngũ Hành, vậy cho phát bạc ở kho Quảng Nam 100 lạng và trẫm cũng bố thí 1000 quan tiền, giao cả cho bố án để chi tiêu thay vào các tiết hằng năm và ngày Thánh thọ đại khánh tụng kinh làm phúc để cầu Thánh mẫu Hoàng Thái Hậu ta sống lâu mãi mãi; dưới đến thần dân đều được khỏe mạnh vui vẻ”. Sau chuyến đi trở về, vua Minh Mạng đã lệnh cho tôn tạo Ngũ Hành Sơn, trong đó chủ yếu là xây dựng và sửa sang các chùa chiền, tô tượng, đúc chuông, ban cấp kinh sách.

Tiếp sau vua Minh Mạng, các đời vua Thiệu Trị, Tự Đức, Thành Thái sau này đều có những ưu ái đối với Ngũ Hành Sơn. Đối với vua Thiệu Trị, sau lễ đăng quang tại điện Thái Hòa, ngày 16 tháng 2 năm Tân Sửu, vua đã xuống dụ tổ chức lễ trai đàn tại các chùa ở Ngũ Hành Sơn để khao mừng. Nhà vua vẫn duy trì việc ban cấp kinh phí cúng tế cho các chùa Tam Thai và Ứng Chân. Vua Tự Đức còn ban cấp ruộng đất cho các chùa trên để có thêm nguồn thu trang trải công tác Phật sự.

Cũng trong giai đoạn này, cùng với sự phát triển của kinh tế ngoại thương Đàng Trong, Ngũ Hành Sơn nằm bên cạnh sông Cổ Cò – con sông nối liền cửa Hàn đến cửa Đại Chiêm, nối liền con đường chính cho hoạt động thương mại từ Đà Nẵng đến thương cảng Hội An, đã trở thành điểm dừng chân lý tưởng của những thương nhân người Nhật, người Hoa, người Ả Rập...và sau đó là các thương nhân, nhà truyền giáo Tây Phương. Bộ phận người này đã làm tăng thêm sự phong phú trong các sinh hoạt của đời sống xã hội lúc bấy giờ ở Quảng Nam - Đà Nẵng nói chung và Ngũ Hành Sơn nói riêng.

Minh chứng rõ nhất cho vấn đề này là các nội dung được ghi lại trên văn bia ma nhai “Phổ Đà Sơn Linh Trung Phật”, khắc trực tiếp trên vách đá tại động Hoa Nghiêm. Văn bia này do thiền sư Huệ Đạo Minh lập năm Canh Thìn (1640) ghi lại danh sách 53 tín hữu đã phụng cúng hàng ngàn quan tiền, hàng chục lạng bạc nén và hàng trăm cân đồng để xây dựng chùa Bình An trên ngọn Thủy Sơn (trước kia có tên là Phổ Đà Sơn). Những người hiến cúng, ngoài người Việt ở Đà Nẵng, Hội An còn có người Trung Hoa, các thương nhân Nhật Bản lập dinh sinh sống tại Hội An.

Hay bức tranh cổ “Thác Kiến Quán Thế Âm” lưu tại chùa Tam Thai. Trước đây, bức tranh này là món quà của An Nam Quốc Vương thỉnh từ chùa Tam Thai tặng cho thuyền Châu Ấn của dòng họ thương nhân Chaya (Nhật) khi thuyền đến Hội An cách đây 400 năm.

Châu bản triều Nguyễn và Đại Nam thực lục có ghi lại việc các đoàn khách phương Tây đã nhiều lần xin viếng Ngũ Hành Sơn. “Sứ nước Ma Li Căn (Hoa Kì) ở Tây dương là Ba Li Chì (Balestier) chở 1 chiếc thuyền đến cửa biển Đà Nẵng nói: Mang thư của nước ấy đến tạ lỗi, xin thông thương. Tỉnh thần Quảng Nam là bọn Ngô Bá Hy (án sát) đem việc ấy tâu lên. Vua sai Tôn Thất Bật là Hậu quân Đô thống lĩnh Tổng đốc Quảng Nam (khi ấy hiện khuyết) chọn 1 người thị vệ, 1 người thông ngôn có tính cẩn tín đến đồn cửa biển tuỳ tiện làm việc. Khi ấy, Bật bàn với bọn Ngô Bá Hy sai thông ngôn là Hoàng Văn Nghị trả lời rằng: Nhân dân nước ta chuyên nghề làm ruộng trồng dâu, không thích chơi của lạ, nếu có lại buôn cũng không lợi gì, thư này không dám đề đạt lên. Ba Li Chì nói : nếu không đề đạt lên, thì thuyền nước ấy không dám trở về. Tôn Thất Bật bèn xin tạm nhận thư kia, tuỳ cơ biện bắt bắt bẻ. Vua không cho. Ba Li Chì xin đi chơi núi Ngũ Hành, rồi chở thuyền đi”.

Từ nửa sau thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX, thực dân Pháp xâm lược rồi đặt ách thống trị lên đất nước ta. Đà Nẵng trở thành nhượng địa của Pháp. Với những lợi thế về địa hình, Ngũ Hành Sơn được chọn làm cơ sở hoạt động quan trọng của nhiều chí sĩ trong các phong trào yêu nước, phong trào Nghĩa Hội, phong trào Duy Tân, phong trào kháng thuế ở Trung Kì hay cuộc Khởi nghĩa của Kì bộ Việt Nam Quang phục hội như Lê Bá Trinh, Huỳnh Bá Chánh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp...

Ý nghĩa 5 ngọn núi trong quần thể Ngũ Hành Sơn?

Đúng như tên gọi Ngũ Hành nên quần thể này có 5 ngọn núi đá vôi được gọi theo: Kim – Mộc – Thủy – Hỏa – Thổ và những tên này được đặt bởi vua Minh Mạng triều Nguyễn. Được biết, mỗi ngọn núi tại đây đều mang một nét đặc trưng nhất định và từ Ngũ Hành Sơn, du khách sẽ thu trọn được vẻ đẹp của toàn thành phố biển.

1) Kim Sơn

Nằm bên cạnh bờ sông Cổ Cò, là nơi xưa kia vua cập thuyền khi ghé đến Ngũ Hành Sơn. Tại núi Kim Sơn có một hang động cao tới 15m, rộng 10m, dài 50m với những bậc đá được hình thành một cách rất tự nhiên và tầng tầng lớp lớp nhũ đá óng ánh đẹp mắt.

2. Mộc Sơn

Nơi này còn được gọi bằng tên Mồng Gà do phần đỉnh núi được xẻ thành nhiều khối nhỏ hơn giống mồng gà. Ở Mộc Sơn không có chùa mà điểm nổi bật chính là tảng đá màu trắng mà người dân gọi là Bà Quan Âm hay Cô Mụ.

3. Thủy Sơn

Chính là ngọn núi đẹp nhất mà du khách không thể bỏ lỡ. Nơi này còn được người dân ưu ái khi còn gọi là chùa Non Nước. Toàn bộ dãy núi có tổng diện tích hơn 15ha với rất nhiều chùa chiền với lịch sử hình thành lâu đời.

4. Hỏa Sơn

Gồm Dương Hỏa Sơn và Âm hỏa sơn nối với nhau bằng một đường đá.

5. Thổ Sơn

Nếu chú ý quan sát, du khách sẽ nhận ra ngay Thổ Sơn tựa như một con rồng đang nằm dài trên bãi cát trắng. Tại ngọn núi này có hang Bồ Đề (hay hang Cóc) đã được sử dụng làm nơi trú ẩn tránh bom thời kỳ chiến tranh chống Mỹ, chống Pháp.

Giờ mở cửa đón khách tham quan Ngũ Hành Sơn

Danh thắng Ngũ Hành Sơn mở cửa đón tiếp du khách thăm quan vào tất cả các ngày với khung giờ cố định như sau:

• Mở cửa lúc: 7h sáng
• Đóng cửa lúc: 17h30 chiều
• Thời gian thăm quan: 4h
• Thời điểm lý tưởng nhất: 7h – 10h và 14h30 – 17h30.

Đến với Non Nước Ngũ Hành Sơn, du khách không chỉ được thưởng ngoạn vẻ đẹp của đất trời mà còn có cơ hội trải mình vào không gian văn hóa, chốn tâm linh, nơi ‘’bồng lai tiên cảnh’’ và còn trực tiếp tìm hiểu nghề điêu khắc đá tại làng nghề Non Nước. Ngoài ra, Ngũ Hành Sơn nằm ngay cạnh bãi biển Non Nước vì thế mà nơi này thật xứng đáng để khám phá vì vừa có núi vàng vừa có biển bạc.