“Cô nàng cửa hàng tiện ích” - Góc nhìn mới giữa một xã hội đòi hỏi ai cũng phải tuân thủ quy ước

“Cô nàng cửa hàng tiện ích” (tựa gốc “Konbini Ningen”, tựa tiếng Anh “Convenient Store Woman”) là cuốn tiểu thuyết thứ 10 của Murata Sayaka, ra mắt năm 2016, sách đã giúp cô đạt giải Akutagawa – một giải thưởng văn học danh giá trao cho các tác giả trẻ có những tác phẩm mang giá trị văn học cao.

Trong cùng năm, sách cũng mang lại danh hiệu “Người phụ nữ của năm” do tạp chí Vogue bình chọn cho nữ văn sĩ người Nhật này, khiến tên tuổi của Murata Sayaka trở thành cơn sốt tìm kiếm trên mạng xã hội.

Cuốn sách tập trung vào một phụ nữ độc thân bất chấp mọi áp lực của xã hội Nhật, phấn đấu hết sức chỉ để được coi là một người bình thường.

Vậy, thế nào là một phụ nữ bình thường, theo những quy ước của xã hội Nhật Bản? Các tiêu chuẩn thật ra cũng phổ biến như ở các nước khác: sau khi học hành và tốt nghiệp đàng hoàng thì tìm được công việc ổn định và có cơ hội thăng tiến, có quan hệ tình ái nhất định, sau đó kết hôn và sinh con. Thế nhưng, nữ nhân vật chính Keiko Furakura lại hoàn toàn không đáp ứng được các tiêu chuẩn đơn giản trên. Cô 36 tuổi, làm việc trong cửa hàng tiện ích ở Tokyo đã 18 năm. Keiko chưa từng yêu ai, vẫn còn là một trinh nữ. Keiko không có ý định yêu đương, không có ý định kết hôn, không có ý định đổi việc. Cô cực kỳ hạnh phúc với bản thân và muốn duy trì cuộc sống ấy mãi mãi.

Ngay từ lúc bé Keiko đã có những biểu hiện khác thường. Chính vì thế, cô luôn gặp trục trặc để khớp vào những chuẩn mực của xã hội thông thường. Cô tìm thấy một vị cứu tinh của đời mình năm 18 tuổi: cửa hàng tiện ích Smile Mart ở gần ga tàu Hiromachi. Nơi đây, cô được là một bánh răng trong vòng quay của thế giới, và chỉ điều này mới khiến Keiko cảm thấy mình được là một người bình thường.

Với Keiko, cửa hàng đã biến thành một utopia của cô, nơi cô học cách nói năng của các đồng nghiệp, học cách chọn trang phục giày dép, học cả nét mặt, những điều cô chưa được chỉ dạy bao giờ. Tai cô luôn nghe thấy những tiếng động lao xao ở cửa hàng, người cô như tiếp được thêm năng lượng từ nó. Cô được nuôi dưỡng bằng thực phẩm của cửa hàng về mặt vật chất lẫn tinh thần, đến mức cô tâm sự rằng: “Tôi lại thấy mình giống như cái kệ để đồ tạp hóa hay máy pha cà phê, cũng là một phần của cửa hàng này”.

Có lẽ hai câu hỏi xâm phạm riêng tư bậc nhất mà phụ nữ ở các nước châu Á phải thường xuyên nghe và buộc trả lời chính là: bao giờ lấy chồng, và bao giờ sinh con? Về thực chất, những ai không phù hợp với vai trò được giao sẵn của giới thì bị khinh rẻ và bị đẩy ra ngoài rìa xã hội.

Sau 18 năm sống yên ổn và tuyệt đối hài lòng với lựa chọn của mình, ở tuổi trung niên, Keiko bắt đầu đối mặt với những cái nhướng mày, những câu hỏi thọc mạch, những lời giục giã từ người thân và bạn bè. Việc cô chưa bao giờ có quan hệ tình ái lẫn thể xác khiến họ thất kinh.

Những tưởng xã hội hiện đại sẽ đem lại cho con người nhiều tự do hơn, nhưng trên thực tế, tự do của những phụ nữ như Keiko lại bị hạn chế đến eo hẹp. Bằng những chuẩn mực của cái gọi là “bình thường”, văn hóa và xã hội Nhật ép con người từ bỏ những lựa chọn mang tính cá nhân, để buộc phải khuôn mình vào những quy chuẩn và kỳ vọng của xã hội, hoàn thành những vai trò được phân bố sẵn. Với sự xuất hiện của một anh chàng nhân viên mới, ít nhiều có hoàn cảnh giống với Keiko, cuộc đời của cô đã có những va chạm và thay đổi đáng kể, khiến cô phải nhìn nhận lại hệ giá trị mà mình đã lựa chọn.

Cửa hàng tiện lợi trong “Konbini Ningen” là tấm gương phản chiếu cuộc sống đời thực, các bộ phận thay đổi, nhưng toàn bộ vẫn giữ nguyên. Và có lẽ con người vẫn bị mắc kẹt trong mô hình xã hội lỗi thời, mặc dù con người hiện đại cảm thấy bản thân tiến hóa hơn người thời đại trước.

Có một cuốn cẩm nang được truyền lại từ đời này sang đời khác, là kết hôn, sinh con, và kiếm càng nhiều tiền càng tốt. Bất cứ ai không đáp ứng theo tiêu chuẩn đó sẽ được thuyết phục đi đúng đường hoặc bị tẩy chay. Đó là một xã hội chứa đựng ảo tưởng về những thứ mà nó gọi là bình thường, và những thỏa thuận ngầm của con người về một cuộc sống có thành công hay không. Người ta dựa vào cẩm nang đó, rồi tự cho bản thân cái quyền đánh giá, phán xét về đời tư của người khác.

Thế nhưng, thành công và hạnh phúc là khái niệm trừu tượng không thể quy ra bằng tiêu chuẩn kết hôn, sinh con, nhiều tiền. Sống chăm chỉ bằng đồng tiền lương thiện do công sức mình bỏ ra không có gì là sai trái, dẫu đó có là công việc bán thời gian ở cửa hàng tiện lợi. Sống độc thân, và cảm thấy tự do, thỏa mãn, đủ đầy thì cũng không có gì đáng trách cả.

Được coi là “tiếng nói văn chương mới quyết liệt nhất của Nhật Bản trong việc nhằm vào những cấm kỵ của đất nước mình”, Murata cho biết cô muốn viết cuốn sách hay này “từ góc nhìn của một người chống lại lối suy nghĩ thông thường, trong một xã hội đòi hỏi ai cũng phải tuân thủ quy ước”. Không chỉ phơi bày những áp lực, cuốn sách hay còn vạch trần sự bất bình thường ở những con người răm rắp tuân theo mọi quy ước mà không hề chất vấn. Keiko trở thành một trong những nữ chính mang tính cách mạng và được yêu mến có lẽ là vì thế: Cô chống lại toàn bộ nguyện vọng xã hội để đi theo sự lựa chọn cá nhân của mình, dẫu có bị coi là bất bình thường, là không chuẩn.