Nhật Bản: Nâng cao năng lực tiếng anh hay tụt lại sau trong nền kinh tế toàn cầu?

Bộ Giáo dục Nhật Bản cũng thừa nhận rằng, kỹ năng tiếng Anh là cần thiết để cạnh tranh trong nền kinh tế hiện đại.

Thất bại trong việc đưa tiếng Anh vào học đường của Nhật có thể coi là khá bất ngờ, khi chúng ta xét đến sự hiện diện của chúng tại đất nước này. Trên TV có vô số các quảng cáo với diễn xuất của người ngoại quốc, sử dụng xu hướng "chuộng tiếng Anh" của mọi người như một cách thức bán hàng. Những công ty hàng đầu như Rakuten, cho dù tiếng Anh có cần thiết trong công việc hay không, vẫn luôn đặt một mối quan tâm không nhỏ tới năng lực tiếng Anh của mỗi nhân viên. Các chương trình Eikaiwa (hội thoại tiếng Anh) được phát hàng ngày trên TV và những tài khoản đăng video về trẻ em người Mỹ gốc Nhật nói tiếng Anh luôn thu hút hàng chục nghìn người theo dõi Instagram.

Ngày nay, người Nhật bị kẹt giữa niềm tin vào tầm quan trọng của ngôn ngữ và văn hóa Nhật Bản và nhu cầu tồn tại trong một thế giới toàn cầu hóa, trong đó tiếng Anh mang các đặc quyền kinh tế và địa vị. Dân số giảm mạnh và một tương lai không thể thiếu sự hiện diện của những người lao động nhập cư xung đột với sự tự hào về bản sắc dân tộc cũng như những khó khăn về mặt cấu trúc ngữ pháp và văn hóa đối với việc học tiếng Anh, và một nền kinh tế đủ lớn và độc lập, thứ được cho là có thể giúp họ chống lại một tương lai không thể tránh khỏi: một nước Nhật nói tiếng Anh.

Trong nhiều năm, các công ty đa quốc gia đã quy định bắt buộc tiếng Anh là ngôn ngữ chung của công ty. "Nhiều phụ huynh, chuyên gia và sinh viên tự coi tiếng Anh là điều kiện tiên quyết để đạt được những công việc tốt nhất trên thị trường" theo Minh Tran, giám đốc điều hành các vấn đề học thuật tại Education First, một công ty giáo dục ngôn ngữ của Thụy Sĩ cung cấp các lớp học tại Nhật Bản.

Tuy nhiên, sự phổ biến của tiếng Anh trên toàn cầu để lại một nỗi lo về: ngôn ngữ, văn học và bản sắc. Các quốc gia có một nỗi sợ là sẽ đánh mất đi truyền thống, văn hóa và thậm chí cả tên tuổi của chính họ.

Tiếng Anh trở thành công cụ của giới thượng lưu Nhật Bản trong suốt thời đại Minh Trị, khi họ phải không ngừng chạy đua để bắt kịp về công nghệ với phương Tây. Và trong khi Nhật Bản chưa bao giờ là thuộc địa của một quốc gia phương Tây, thì sự chiếm đóng của Hoa Kỳ sau Thế chiến II kéo dài trong bảy năm, đủ để tạo ra những thay đổi về chính trị và kinh tế trên toàn quốc. Sự hiện diện của những người lính Mỹ vào thời điểm này đã khiến công chúng Nhật Bản được tiếp xúc với tiếng Anh nhiều hơn. Lúc bấy giờ, Mỹ được lý tưởng hóa ở Nhật Bản như một biểu tượng của tự do và dân chủ, tiếng Anh theo đó trở nên gắn liền với tự do, sức mạnh và địa vị.

Trong suốt thế kỷ 20, ngày càng có nhiều từ mượn tiếng Anh được đưa vào ngôn ngữ Nhật Bản, các biển hiệu, khẩu hiệu, quảng cáo và người nói tiếng Anh xuất hiện khắp đất nước. Tiếng Anh đã phát triển được một kết nối tích cực không thể phủ nhận trong văn hóa Nhật Bản. Nói tiếng Anh đem lại vẻ hấp dẫn trước công chúng, đặc biệt là vì hình ảnh gắn liền với eikaiwa trên các phương tiện truyền thông là vui vẻ, hoà đồng và dễ tiếp cận, kèm theo sự thần tượng với nước Mỹ.

Tuy nhiên, các nghiên cứu ước tính rằng ít hơn 30 phần trăm người Nhật nói tiếng Anh ở mọi cấp độ. Ít hơn 8 phần trăm và có thể chỉ 2 phần trăm nói tiếng Anh trôi chảy. Để so sánh, ở Đức, khoảng 60 phần trăm dân số nói tiếng Anh và 16 phần trăm người nói rằng họ thành thạo.

Có nhiều lý giải khác nhau, cho sự phân hoá quá lớn này. Sự khác biệt tuyệt đối giữa hai ngôn ngữ chắc chắn đóng một vai trò quan trọng, trong khi tiếng Đức và tiếng Anh có liên quan chặt chẽ với nhau, tiếng Nhật và tiếng Anh có từ vựng, hệ thống chữ viết và cấu trúc câu cực kỳ khác biệt. Các gia sư tiếng Nhật tại "Mạng lưới gia sư tiếng Anh" (English Tutor Network) với khả năng tiếng Anh lưu loát cho biết, họ đã phải khổ sở dành tới 4.000 đến 5.000 giờ học để đạt đến cấp độ đó. So sánh với Khung tham chiếu ngôn ngữ chung được sử dụng cho nghiên cứu ngoại ngữ ở châu Âu, con số này chỉ là 1.200 giờ học.

Các giáo viên ở Nhật thì chỉ ra rằng các lớp học tiếng Anh với mục tiêu chỉ để thi đỗ đại học là thủ phạm. Họ cho rằng các lớp học này chỉ tập trung cho các kỳ thi dẫn đến việc học sinh chỉ chú học học ngữ pháp cũng như ghi nhớ từ vựng một cách nhàm chán.

Học sinh tại Nhật được học tiếng anh từ THCS tới tận đại học. Bộ Giáo dục Nhật Bản đã giới thiệu những sáng kiến để làm cho các lớp học trở nên tương tác hơn, nhưng giáo viên không biết cách thực hiện các sáng kiến này. Học sinh Nhật Bản thực sự rất giỏi về ngữ pháp và từ vựng, nhưng họ không thể giao tiếp tốt vì sợ mắc lỗi. Có nhiều nghiên cứu cho rằng văn hóa Nhật Bản ác cảm với việc chấp nhận rủi ro khiến nhiều sinh viên không muốn vượt qua giới hạn của họ, đặc biệt là trong việc nói, điều cần thiết cho việc học ngôn ngữ.

Những lợi ích kinh tế thực tế của tiếng Anh đối với Nhật Bản có vẻ rõ ràng. Dân số Nhật đã giảm với một tỷ lệ kỷ lục vào năm 2019. Cư dân nước ngoài hiện chiếm hơn 2% dân số, gần gấp đôi so với 20 năm trước. Trong hai năm qua, Nhật Bản đã tạo ra các chương trình thị thực mới để thu hút nhiều lao động nước ngoài, nhân viên ngành dịch vụ và tay nghề cao, mặc dù lực lượng lao động mới, đặc biệt là người chăm sóc, chủ yếu đến từ các nước láng giềng châu Á.

"Nếu Nhật Bản hài lòng với việc không kết nối với phần còn lại của thế giới, thì cũng không cần tiếng Anh", Liang Morita, giáo sư ngôn ngữ và văn hóa tại Đại học Nagoya nói. Tuy nhiên, các doanh nghiệp lớn như Toyota và Shiseido đã nhận ra rằng chỉ riêng thị trường Nhật Bản không thể duy trì sự tăng trưởng về lợi nhuận mà họ mong muốn. Vì vậy, Nhật Bản cần tiếng Anh để làm kinh doanh với phần còn lại của thế giới.

"Nếu bạn biết nói tiếng Anh, mọi người nghĩ bạn rất thông minh", Maki Shirase, một sinh viên cao học người Nhật đang theo học tại Đại học Thành phố New York cho biết. "Nó thực sự đem lại một ích lợi lớn, sau khi tốt nghiệp đại học, tôi về thăm nhà, một số người bạn bắt đầu đối xử với tôi khác hơn" Maki nói."Tôi không đùa đâu nhưng việc đi du học và nói tiếng Anh khiến tôi khác biệt".

Ngược lại với trào lưu thì vẫn còn nhiều rào cản đối với việc học tiếng Anh tại Nhật. Phần lớn mọi người không cần sử dụng tiếng Anh trong cuộc sống hàng ngày. Nhưng với xu hướng nhân khẩu học, Nhật Bản sẽ có rất ít sự lựa chọn ngoài việc nâng cao năng lực tiếng Anh của mình hoặc tụt lại phía sau trong nền kinh tế toàn cầu đầy cạnh tranh.