Những kiêng kỵ bên mâm cơm Việt: Nền nếp hay quá khắt khe?

Hẳn trong chúng ta, ai cũng một lần bị người lớn khiển trách (thậm chí là dùng roi đòn!) vì vô tình phạm phải những điều kiêng kỵ trong bữa ăn chung. Những điều kiêng kỵ đó, nhìn chung được cho là "sẽ mang đến vận rủi" cho gia chủ, nhưng tính tới nay cũng chưa có văn bản chính thống nào xác thực tính nguy hại, xui xẻo của chúng. Sau đây là một số kiêng kỵ điển hình bên mâm cơm Việt mà đến giờ vẫn còn tồn tại.

Rung đùi

Xét về tướng số, rung chân là biểu hiệu của người nghèo đói, giống như tục ngữ có câu “Nam đẩu cùng, nữ đẩu tiện” (Nam rung chân thì nghèo, nữ rung chân thì thấp hèn) nên nhiều gia đình kiêng kỵ rung đùi khi ăn.

Cắm đũa thẳng vào bát cơm

Cách cắm đũa này bị kiêng vì trông như việc việc thắp hương (nhang) cho người đã khuất. Ông bà cho rằng nếu làm hành động này trong bữa ăn sẽ mang lại điềm điều xúi quẩy.

Để tay dưới bàn

Người xưa cho rằng, tư thế ngồi ăn mà không nâng bát là tướng của người cùng cực.

Gõ bát ăn cơm

Âm thanh phát ra từ việc gõ vào bát được cho là thu hút vong linh, không nơi nương tựa về nhà, mang âm khí vào nhà.

Đặc biệt, người xưa truyền lại chỉ có ăn mày mới gõ vào bát để xin ăn nên cố tình gõ vào bát trong bữa cơm được hiểu như gia cảnh khốn khó, gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới tài lộc của gia chủ.

Nối đũa, xếp đũa không đều trên bàn

Nối đũa (nhận thức ăn từ đũa của người khác bằng đũa của mình) khiến người ta liên tưởng tới khi gắp tro cốt của người chết sau khi hỏa táng, bởi vậy đây là một điều nên tránh. Đặt đũa dài ngắn, không đồng đều trên bàn ăn cũng bị kiêng kỵ vì mang đến điềm xấu. Thời xưa người ta gọi nó là “tam trường lưỡng đoản” (ba dài hai ngắn), ý nói là chuyện không may xảy ra, đại biểu cho “tử vong”.

Theo phong tục xưa thì người sau khi chết đều sẽ được đặt vào trong quan tài. Sau khi đặt vào quan tài rồi thì lúc quan tài chưa được đậy nắp sẽ thấy nó được tạo thành bởi 5 tấm ván gỗ dài ngắn khác nhau (2 tấm ván gỗ ngắn, 3 tấm ván gỗ dài). Do đó, người xưa kiêng kỵ việc đặt đũa dài ngắn trên bàn ăn, vì nó đại biểu cho chuyện không may xảy ra, là điềm cực kỳ xấu, cần phải tránh.

Đánh rơi đũa

“Lạc địa kinh Thần” (đánh rơi đũa xuống đất) được cho là biểu hiện thất lễ nghiêm trọng. Cổ nhân cho rằng tổ tiên đều đang an nghỉ ở dưới đất, khi đũa rơi xuống đất sẽ làm kinh động đến họ - đây là đại bất hiếu. Nếu lỡ làm rơi đũa thì liền nhanh chóng ngồi xuống cầm đũa vẽ lên chỗ đất đó một chữ thập, theo hướng Đông Tây trước Nam Bắc sau và khẩn xin tha thứ.

Đặt đũa chéo nhau

Người xưa xem hành vi này là có ý phản định, phủ nhận toàn bộ những người ngồi cùng bàn.

Bới cơm một muỗng, nén cơm

Ôn bà ta kiêng kỵ việc chỉ múc cơm một lần, một muỗng nông vì đây là kiểu bới cơm cúng người đã mất. Khi xới cũng không ém cơm vì đây cũng là cách làm cơm cúng.

Lật cá

Nếu ngồi dùng cơm với gia đình sống bám biển, bạn không nên lật cá. Họ cho rằng như vậy tượng trưng cho việc lật thuyền.

Bỏ lại miếng cuối cùng

Ở Việt Nam hiện, chừa và bỏ luôn miếng cuối (không biết là bắt nguồn với lý do gì) nhưng chắc chắn sẽ làm "mết" lòng nhiều người lớn. Có lẽ đây được xem như việc chê bai, không tôn trọng thức ăn.

Nhìn chung, những điều kiêng kỵ có liên quan đến phong tục tập quán, tín ngưỡng địa phương như lật cá, cắm đũa vào chén... tuy có hơi khắt khe song thể hiện nếp nghĩ, niềm tin "có kiêng có lành" - một lối sống đã thuộc vào hàng văn hóa ở nước ta. Đã gọi là văn hóa, ta nên chấp nhận và nhập gia tùy tục, chú ý thao tác khi ăn để không ảnh hưởng tới bữa cơm chung dù là ở bất kì nơi nào.

Ngược lại, những kiêng kỵ như rung đùi, xỉa răng, bỏ lại miếng cuối... lại mang tính xây dựng cho tác phong ăn uống, văn hóa ứng xử thêm lịch thiệp trên bàn ăn. Dù việc rung đùi chắc chắn không làm một người giàu hơn hay nghèo đi, nhưng nó sẽ mang lại sự kém thoải mái cho người cùng bàn. Không ai ép buộc được ta không rung chân hay xỉa răng vô tư sau bữa ăn, nhưng nếu làm được điều này thì hình ảnh xã hội của chúng ta sẽ thanh lịch, đáng mến.

Vậy, những kiêng kỵ kể trên, nếu nhìn theo hướng tích cực thì đều phần nào giúp ta ứng xử có văn hóa, lịch thiệp hơn trong mọi hoàn cảnh mà thôi.