Tò he – nét đẹp văn hóa dân gian cần lưu truyền

Những năm gần đây, nhiều món đồ chơi dân gian này dường như đã ít xuất hiện, cũng gần như bị bỏ quên giữa muôn vàn các loại trò chơi hiện đại nhưng những con tò he nhỏ xinh với những tạo hình quen thuộc và đầy màu sắc vẫn luôn thu hút ánh nhìn của trẻ em. Tò he là một trong số ít những trò chơi dân gian Việt Nam còn được giữ lại tới ngày nay.

Nhắc đến tò he, là người ta nghĩ ngay đến món đồ chơi mang đậm ký ức tuổi thơ, Không ai biết chính xác tò he có từ bao giờ, nhưng trong tiềm thức của các bậc cao niên, tò he đã có từ rất lâu và là nét văn hóa dân gian

Tò he - món đồ chơi "ăn được" ở Việt Nam mang hương vị tuổi thơ

Tò he là một nét văn hóa đặc trưng riêng của văn hóa vùng Bắc Bộ. Miền Nam cũng xuất hiện nghề nặn tò he nhưng hầu hết là do các nghệ nhân miền Bắc di cư vào lập nghiệp. Nhiều nơi ở miền Bắc của Việt Nam còn gọi tò he là “con bánh” bởi xưa kia nghệ nhân thường nặn tò he hình mâm cỗ để đi chùa dâng cúng.

Ðể nặn ra tò he chỉ cần những nguyên liệu rất đơn giản, gần gũi với cuộc sống nông dân. Ðó là những sản phẩm nông nghiệp do chính bàn tay họ làm ra: bột gạo, phẩm mầu, que tre. Giai đoạn làm bột là giai đoạn công phu nhất.

Nguyên liệu chính gồm gạo tẻ trộn với một phần gạo nếp với tỉ lệ ra sao để bột gạo phải dẻo, dễ nặn nhưng không được dính tay. Gạo sau khi được trộn đem ra xay nhuyễn cho thật mịn, trộn với chút nước rồi treo khoảng 4 tiếng cho róc khô nước. Thứ bột ấy sau đó được trộn với nước màu, đem đồ chín thành bột nặn.

Màu sắc dùng để nhuộm bột cũng lấy từ cây nhà lá vườn. Nước màu có nguồn gốc từ thiên nhiên, từ các loại lá cây, rau củ ăn được. Chẳng hạn như màu đó từ quả gấc, màu đen từ cây nhọ nồi, màu xanh từ lá trầu không, lá riềng. Cần phải qua nhiều công đoạn công phu, đặc biệt khâu làm bột thì mới làm ra được sản phẩm tò he bóng mượt và màu sắc tươi đẹp.

Ðiều đáng nói ở đây là màu rất bền, không bị loang ra, màu nào vẫn giữ nguyên màu đó khi ta đem trộn lẫn chúng vào nhau.

Tò he - món đồ chơi đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo khi chế tác

Tại các lễ hội đình, chùa, khu vực dành cho những nghệ nhân nặn tò he luôn thu hút sự chú ý của người đi hội, nhất là trẻ con. Những bàn tay thoăn thoắt cấu những cục bột, phối các màu xanh, đỏ, trắng, vàng cùng đồ nghề đơn sơ như que tre, chiếc lược nhựa, thoáng chốc biến thành hình cô tiên, lão ngư ngồi câu cá hay nhân vật Tôn Ngộ Không múa gậy thần kỳ…

Ngày nay các nghệ nhân làm tò he còn cập nhật sở thích, thị hiếu của các khách hàng trẻ và đáp ứng nhu cầu thị trường. Rất nhiều những hình tò he lạ mắt, phong phú như những nhân vật trong truyện tranh, phim ảnh được nặn ra như: Đôremon, Pokemon, Người Nhện, Nữ hoàng băng giá Elsa,...

Nghe có vẻ dễ dàng, song làm tò he không chỉ đơn thuần cầm bột lên rồi nặn. Trước khi làm người nghệ nhân phải hình dung màu sắc, mảng khối nào sẽ hợp với tính cách nhân vật mình thể hiện. Về cơ bản các nghệ nhân sẽ tạo hình giống nhau, nhưng từng tiểu tiết như mắt, gậy, mũ… của mỗi người nặn, thần thái của nhân vật lại khác nhau. Đôi khi chỉ người trong nghề mới có thể nhận ra.

Độc đáo nghề nặn tò he Xuân La

Ngay giữa Hà Nội, vẫn có một làng nghề truyền thống lưu giữ nét đẹp này. Đó là làng Xuân La (thôn Xuân La, xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, Hà Nội), nơi được coi là “cái nôi” sinh ra nghề nặn tò he - một nghề “độc nhất vô nhị”.

Theo những người cao niên trong làng, nghề nặn tò he là một nghề truyền thống xuất hiện khoảng 400 – 500 năm trước.

Nghệ nhân đường phố của làng tò he Xuân La được coi như những nghệ sỹ biểu diễn nghệ thuật. Không chỉ vậy, họ còn tham gia vào công tác giảng dạy nghề tại các trường học. Đây là một tín hiệu phát triển đáng mừng của một nghề truyền thống mang tính địa phương.

Như những đồ chơi truyền thống khác, việc duy trì nghề nặn tò he đang gặp nhiều khó khăn, bởi sự lấn áp của các đồ chơi Trung Quốc. Tuy nhiên, lớp lớp người dân làng Xuân La vẫn đang nỗ lực giữ gìn, phát triển nét đẹp văn hóa của địa phương và không ngừng tìm hướng đi mới cho tò he.

Với sự độc đáo và tài tình trong cách tạo nên đồ chơi cho trẻ thơ, tò he - một món quà lưu niệm mộc mạc, đậm chất làng quê Việt đã và đang chinh phục, tạo ấn tượng tốt với các sân chơi văn hoá và bạn bè quốc tế. Hi vọng thứ quà kỉ niệm mang đậm hồn Việt này sẽ được gìn giữ và phát huy tới thế hệ mai sau.

> Đọc tin mới nhất

Bài liên quan

Mùa hoa Hà Nội qua 12 tháng đã 'gây thương nhớ' thế nào?

Bánh kẹp mạch nha cô Đoàn: Tìm về tuổi thơ giữa Sài Gòn

Canteen món Việt ở công ty giải trí đình đám Hàn Quốc