Công tác đào tạo nhân lực du lịch trong định hướng phát triển du lịch cộng đồng ở Việt Nam (P.1)

Lời giới thiệu: Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được quan tâm đầu tư phát triển tại nhiều địa phương vùng sâu, vùng xa, vùng kinh tế khó khăn của Việt Nam tỏng những năm vừa qua.

Nhân lực dành cho du lịch cộng đồng hay nhân lực phát triển du lịch cộng đồng chủ yếu và cơ bản là nhân lực của cộng đồng, của các gia đình cư dân, nhà nước và các doanh nghiệp chỉ có thể định hướng, hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực này mà không thể trực tiếp quản lý, kiểm soát,…

Sau đây chúng tôi xin trân trọng giới thiệu bài viết "Vai trò quản lý của Nhà nước trong định hướng nguồn lực hỗ trợ công tác đào tạo nhân lực du lịch trong định hướng phát triển du lịch cộng đồng ở Việt Nam" của PGS.TS Phạm Văn Lợi - Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, ĐHQGHN.

Đặt vấn đề

Du lịch cộng đồng là một loại hình du lịch mới phát triển ở Việt Nam. Thậm chí, tên gọi loại hình du lịch này hiện vẫn đang là đề tài tranh luận của các nhà khoa học và các nhà quản lý du lịch.

Dù vậy, Luật Du lịch do Quốc hội Khóa 14 nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ban hành năm 2017 đã chính thức sử dụng tên gọi này và khẳng định “Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi” (Luật Du lịch 2017).

Trên cơ sở đó, có thể bước đầu khẳng định, du lịch cộng đồng là loại hình du lịch do người dân (các cộng đồng cư dân) triển khai, làm chủ; dựa vào ưu thế của văn hóa cộng đồng, văn hóa tộc người và các điểm nổi trội của điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên xung quanh (trong khu vực), người dân phục vụ du khách từ ăn, nghỉ tới các hoạt động du lịch và các sản phẩm du lịch cụ thể.

Nhà nước và các doanh nghiệp chỉ giữ vai trò định hướng, hỗ trợ và hợp tác với người dân trong quá trình làm du lịch. Vì vậy, nhân lực dành cho du lịch cộng đồng hay nhân lực phát triển du lịch cộng đồng chủ yếu và cơ bản là nhân lực của cộng đồng, của các gia đình cư dân, nhà nước và các doanh nghiệp chỉ có thể định hướng, hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực này mà không thể trực tiếp quản lý, kiểm soát,…

Dựa trên tư liệu sơ cập thu thập trên địa bàn thực địa chủ yếu ở các tỉnh khu vực miền núi phía Bắc và các nguồn tư liệu thứ cấp thu thập từ sách, tạp chí, các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học đã công bố, bài viết tập trung đề cập, chỉ rõ vai trò quản lý của nhà nước trong định hướng nguồn lực hỗ trợ công tác đào tạo nhân lực du lịch trong phát triển du lịch cộng đồng tại Việt Nam. Để giải quyết vấn đề này, bài viết lần lượt đi vào trình bày, phân tích, lý giải và giải quyết các vấn đề sau:

1. Thực trạng du lịch cộng đồng và nhân lực du lịch cộng đồng

Có thể nói, vào thời điểm hiện nay, du lịch cộng đồng đã trở thành loại hình du lịch/ phục vụ du lịch phổ biến trên cả nước Việt Nam, từ miền núi, qua vùng trung,  du, các cao nguyên đến đồng bằng; từ miền Bắc, qua miền Trung đến miền Nam; từ vùng đồng bằng châu thổ Bắc Bộ, qua các đồng bằng ven biển miền Trung đến đồng bằng sông Cửu Long; du lịch cộng đồng cũng đã được nhà nước, trực tiếp là Tổng cục Du lịch (thuộc Bộ Văn hóa, Thể Thao và Du lịch) quan tâm đầu tư, hỗ trợ, kiểm tra, kiểm soát,… nhằm mục đích phát triển loại hình du lịch này theo đúng định hướng phục vụ tốt, đảm bảo an toàn cho du khách và đem lại thu nhập trực tiếp cho cư dân/ các cộng đồng cư dân, đặc biệt là cư dân/ cộng đồng cư dân khu vực miền núi, vùng sâu, xùng xa, vùng dân tộc thiểu số.

Gần đây nhất, nhằm triển khai Quyết định số 1685/QĐ-TTg ngày 05/12/2018 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Đề án “Cơ cấu lại ngành du lịch đáp ứng yêu cầu trở thành ngành kinh tế mũi nhọn”, Tổng cục Du lịch đã và đang tổ chức nghiên cứu, xây dựng Chương trình tổng thể hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng tại Việt Nam.

Để đánh giá thực tế/ thực tiễn và đề xuất giải pháp phát triển loại hình du lịch này, ngày 20/8/2020, Tổng cục Du lịch đã gửi công văn số 1132/TCDL-LH, yêu cầu các Sở Du lịch/ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch/ Sở Văn hóa, Thông tin, Thể thao và Du lịch các địa phương trong cả nước báo cáo tình hình phát triển du lịch cộng đồng, trên 5 góc độ/ công tác: (1) hỗ trợ xây dựng quy hoạch, đầu tư hạ tầng tại các điểm phát triển du lịch cộng đồng; (2) hỗ trợ xây dựng và phát triển sản phẩm du lịch; (3) hỗ trợ xúc tiến, quảng bá du lịch (cộng đồng); (4) hỗ trợ đào tạo, bồi dưỡng, phát triển nguồn nhân lực du lịch (cộng đồng) và (5) Cung cấp số liệu về tổng doanh thu và số lượng khách quốc tế, nội địa đến các điểm du lịch cộng đồng.

Cho đến thời điểm hiện nay, với 33 báo cáo của 33 Sở Du lịch/ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch/ Sở Văn hóa, Thông tin, Thể thao và Du lịch của 33 tỉnh/ địa phương (mà tôi đã có điều kiện tiếp cận được), trong đó có báo cáo của các tỉnh miền núi phía Bắc, như Hà Giang, Sơn La, Yên Bái, Lai Châu,…; báo cáo của các tỉnh miền Trung - Tây Nguyên, như Quảng Trị, Gia Lai, Đắc Nông,…; báo cáo của các tỉnh đồng bằng sông Hồng, như Hải Dương, Thái Bình, Nam Định; các tỉnh ở duyên hải miền Trung, như Quảng Ngãi, Bình Thuận, Bà Rịa-Vũng Tầu; các tỉnh ở đồng bằng sông Cửu Long, như Đồng Tháp, An Giang, Sóc Trăng; báo cáo của các thành phố như Đà Năng, Bình Dương,…

Ngoài ra, rất nhiều tỉnh trong thực tế có du lịch công đồng nhưng chưa có tên trong danh sách này (hay chính xác hơn là người viết chưa tiếp cận được). Trong đó, có cả Hòa Bình, địa phương đầu tiên phát triển/ xuất hiện du lịch công đồng. Thâm chí ngay cả Hà Nội, thủ đô của cả nước, nhưng các huyện phía tây và tây bắc xưa vốn thuộc về Hòa Bình, Vĩnh Phúc, như Sơn Tây, Ba Vi, Thạch Thất, Mê Linh,… cũng đã và đang tổn tại, phát triển du lịch cộng đồng.

Điều dễ dàng nhận thấy qua các báo cáo này là du lịch cộng đồng đã và đang có những bước phát triển tích cực, nhanh và tương đối bền vững ở các tỉnh miền núi, nơi cư trú của các tộc người thiểu số với nhiều nét văn hóa tiêu biểu, độc đáo, từ nhà ở tới, ẩm thực, các loại hình trình diễn dân gian (âm nhạc, vũ đạo, tạo hình,…), phong tục, tập quán, tín ngưỡng tôn giáo, lễ hội,… kết hợp với điều kiện tự nhiên phong phú, đa dạng, đặc sắc, độc đáo, như khu vực Tây Bắc Bắc Bộ với các tộc người Thái, Mường, Hmông,…; Đông Bắc Bắc Bộ với các tộc người Tày, Nùng, Dao,…; khu vực Trường Sơn-Tây Nguyên với các tộc người Bru-Vân Kiều, Tà ôi, Cơ tu, Ê đê, Mnông,…; khu vực đồng bằng sông Cửu Long với các tộc người Chăm, Hoa, Khơ me,…. Du lịch cộng đồng dường như khó/ ít/ kém phát triển hơn ở các khu vực đồng bằng Bắc Bộ, Trung Bộ và đô thị, đặc biệt là các thành phố lớn, nơi cư trú chủ yếu của người Việt, cư dân đa số của đất nước, như Đà Nẵng, Bình Dương.

Với tỉnh Sơn La, báo cáo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết “Từ năm 2007, công tác phát triển du lịch Sơn La nói chung và du lịch cộng đồng nói riêng nhận được được sự quan tâm của Tỉnh ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân”. Từ năm đó đến nay, Đảng ủy, UBND, HĐND tỉnh Sơn La tiếp tục ban hành thêm những văn bản cụ thể nhằm hỗ trợ du lịch và du lịch cộng đồng trong tỉnh trên cả 5 góc độ/ công tác được đề cập ở trên. Vì vậy, “tính đến hết năm 2019, du lịch của tỉnh Sơn La đã đạt được những con số đáng ghi nhận như: Tổng lượt khách du lịch đạt 2,5 triệu; doanh thu du lịch đạt 2.000 tỷ đồng, huy động 7.500 tỷ đồng đầu tư cho du lịch, đào tạo 1.000 nhân lực làm du lịch, tạo công ăn việc làm cho 7.000 lao động. Toàn tỉnh có 350 cơ sở lưu trú du lịch trong đó: 26 khách sạn từ 1-2 sao, 5 khách sạn từ 3-5 sao và 15 khách sạn đạt chuẩn, còn lại là homestay và nhà nghỉ”.

Với riêng du lịch cộng đồng, mẫu biểu báo cáo thống kê phát triển du lịch cộng đồng (kèm báo cáo) cho biết trong năm 2019 toàn tỉnh Sơn La đã đón tiếp, phục vụ 825.866 lượt khách, trong đó có 784.546 lượt khách nội địa, 41.320 lượt khách quốc tế; cả tỉnh có 162 cơ sở lưu trú (homestay) với công suất sử dụng phòng đạt 60%; doanh thu đạt 10.290 tỷ đồng, trong đó doanh thu từ dịch vụ lưu trú đạt 7.203 tỷ đồng, còn lại (3.087 tỷ đồng) là doanh thu từ các dịch vụ khác.

9 tháng đầu năm năm 2020 dù chịu ảnh hưởng nặng nề từ dịch Covid 19, nhưng du lịch cộng đồng tỉnh Sơn La vẫn thu được những kết quả đáng khích lệ. Các số liệu thống kê lần lượt là: 39.892 lượt khách, trong đó khách trong nước là 37.861 lượt; khách quốc tế là 2.031 lượt; số cơ sở lưu trú (homestay) tăng lên mức 170; công suất sử dụng phòng đạt 30%; doanh thu đạt 2.906 tỷ đồng, trong đó 2.034 tỷ đồng từ dịch vụ lưu trú, còn lại (872 tỷ đồng) từ các dịch vụ khác.

Báo cáo cũng đề xuất thêm nhiều bản (khu, điểm) trong tỉnh có tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng cần tập trung hỗ trợ phát triển trong những năm sắp tới, như xã Ngọc Chiến, huyện Mường La; thị trấn Mộc Châu, huyện Mộc Châu; các xã Háng Đồng, Háng Chú, Xím Vàng, huyện Bắc Yên; xã Chiềng Cọ và phường Chiềng An, thành phố Sơn La; các bản Hua Tạt, Bướt, Khòng, Mường An huyện Vân Hồ,...

(còn nữa)