Công tác đào tạo nhân lực du lịch trong định hướng phát triển du lịch cộng đồng ở Việt Nam (P.2)

Lời giới thiệu: Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được quan tâm đầu tư phát triển tại nhiều địa phương vùng sâu, vùng xa, vùng kinh tế khó khăn của Việt Nam tỏng những năm vừa qua.

Nhân lực dành cho du lịch cộng đồng hay nhân lực phát triển du lịch cộng đồng chủ yếu và cơ bản là nhân lực của cộng đồng, của các gia đình cư dân, nhà nước và các doanh nghiệp chỉ có thể định hướng, hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực này mà không thể trực tiếp quản lý, kiểm soát,…

Sau đây chúng tôi xin trân trọng giới thiệu phần thứ 2 bài viết "Vai trò quản lý của Nhà nước trong định hướng nguồn lực hỗ trợ công tác đào tạo nhân lực du lịch trong định hướng phát triển du lịch cộng đồng ở Việt Nam" của PGS.TS Phạm Văn Lợi - Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, ĐHQGHN.

Công tác đào tạo nhân lực du lịch trong định hướng phát triển du lịch cộng đồng ở Việt Nam (P.1)

2. Một số vấn đề đặt ra

2.1. Từ tự phát trong cư dân đến có kế hoạch, định hướng của nhà nước

Dù được Đảng và Nhà nước quan tâm, tạo điều kiện; đã có những bước phát triển đáng kích lệ, trong chừng hai thập kỷ vừa qua, như phần viết trên đã đề cập, nhưng vẫn không thể không đề cập tới tính chất tự phát của du lịch cộng đồng ở Việt Nam, trong thời gian đầu. Tính tự phát ở đây không chỉ là sự xuất hiện một cách tự phát (như là sự thỏa mãn hoặc đáp ứng yêu cầu ăn, nghỉ của du khách), mà còn là sự phát triển tự phát, thiếu định hướng, không có kế hoạch; sự phát triển hoàn toàn phụ thuộc vào nhu cầu cả khách du lịch. Điều này thể hiện rất rõ qua địa chỉ/ địa điểm du lịch cộng đồng nổi tiếng, xuất hiện gần như đầu tiên trong cả nước và đang phát triển tốt ở Hòa Bình (Bản Lác, xã Chiềng Châu, huyện Mai Châu) và nhiều điểm du lịch cộng đồng khác xuất hiện rải rác từ thời điểm đó cho đến hiện nay.

Trong một bài viết tham dự Hội nghị Thái học lần VI, năm 2015 ở Lai Châu, TS Trần Hữu Sơn cho rằng “Du lịch cộng đồng được xây dựng và phát triển ở vùng người Thái Bản Lác huyện Mai Châu (Hòa Bình) vào giữa thập kỷ 90 thế kỷ XX”[1]. Đây cũng là thời điểm du lịch cộng đồng được biết đến và phát triển ở nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt là ở các nước đang phát triển ở châu Á, châu Phi, châu Mĩ la tinh. Bản thân người viết tham luận này đã đến bản Lác lần đầu vào năm 1995, với tư cách một học viên của lớp tập huấn về bảo tồn văn hóa phi vật thể do Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam (nay là Viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia Việt Nam) tổ chức. Đoàn có trên 100 người với nhiều giảng viên người Nhật và người Việt; đoàn đã ăn nghỉ tại nhà dân hơn 1 ngày 1 đêm; đã tổ chức đêm lửa trại, thưởng thức các tiết mục văn nghệ của người dân ngay trên/ trong ngôi nhà sàn,… Theo xu thế phát triển đó, thập kỷ đầu tiên của thế kỷ XXI (thiên niên kỷ thứ III) ở Việt Nam tiếp tục có thêm các điểm/ bản du lịch cộng đồng mới ở Sa Pa và nhiều nơi khác; xuất hiện những công trình nghiên cứu, những hội thảo khoa học về loại hình du lịch này[2]. Đây cũng là khoảng thời gian nhà nước (Tổng cục Du lịch) có văn bản đầu tiên của về loại hình du lịch này.

Trong bài viết “Du lịch cộng đồng góp phần phát triển kinh tế bền vững và bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống dân tộc”, tác giả Lường Song Toàn, một trí thức Thái hiện đang sinh sống tại thị trấn Mai Châu (Hòa Bình) đã xây dựng một mục với tên gọi “Du lịch Mai Châu từ tự phát đến phát triển du lịch cộng đồng có định hướng của chính quyền địa phương”. Trong bài viết đó ông cho biết du lich cộng đồng ở bản Lác đã manh nha rất sớm từ gia đình ông Hà Công Nhậm (đã mất năm 2013), do trong kháng chiến (chống Pháp) gia đình ông đã bảo vệ, giúp đỡ nhiều cán bộ, cán bộ lãnh đạo cách mạng hoạt động bí mật. Vì vậy, sau năm 1954 (đặc biệt là sau năm 1960) nhiều vị lão thành cách mạng, nhiều nguyên thủ quốc gia Việt Nam và các nước trên thế giới đã đến thăm gia đình ông. Từ đó gia đình ông đã hình thành ý thức làm du lịch và cũng từ đó bắt đầu có khách du lịch đến với gia đình ông, bao gồm cả khách trong nước và quốc tế. Từ gia đình ông Nhậm, du lịch cộng đồng, hình thức homestay, đã phát triển ra nhiều gia đình khác trong bản. Và, từ bản Lác, du lịch cộng đồng đã phát triển ra một số bản khác ở huyện Mai Châu, như bản Pom Coọng, bản Văn[3].

Từ thực tế phát triển của du lịch cộng đồng ở bản Lác và một vài bản khác bên cạnh bản Lác và thị trấn Mai Châu, ngày 31/5/2011, Huyện ủy huyện Mai Châu đã ban hành Nghị quyết 03-NQ/HU về phát triển du lịch cộng đồng gắn với xây dựng Nông thôn mới giải đoạn 2011-2015. Thực hiện Nghị quyết này, ngay trong năm 2011, UBND huyện Mai Châu đã xây dựng và hoàn chỉnh Đề án phát triển du lịch cộng đồng gắn với xây dựng NTM giai đoạn 2011 – 2015. Năm 2012, UBND huyện phê duyệt quy hoạch phát triển mạng lưới du lịch cộng đồng gắn với xây dựng NTM. Năm 2013, UBND huyện ra quyết định thành lập Ban chỉ đạo du lịch của huyện,… Với những cố gắng đó, du lịch cộng đồng huyện Mai Châu đã có những bước phát triển tích cực. Ngày 7/10/2015, Huyện ủy huyện Mai Châu đã công bố Báo cáo kết quả thực hiện Nghị quyết 03 kể trên, là cơ sở quan trọng để Nghị quyết Đại hội Đảng bộ huyện Mai Châu lần thứ XXV, nhiệm kỳ 2015 – 2020, khẳng định: "…, phấn đấu đến năm 2020, huyện Mai Châu thành điểm DLCĐ gắn với xây dựng NTM”[4]. Kết quả là “6 tháng đầu năm 2017, huyện đã đón trên 164.000 lượt khách du lịch, trong đó, khách quốc tế trên 48.260 lượt người, khách nội địa trên 115.750 lượt người, tổng doanh thu từ du lịch đạt gần 43 tỷ đồng”[5]. Riêng bản Lác, đầu năm 2017 cả bản có 58/121 hộ gia đình kinh doanh homestay[6], chiếm 47,93% tổng số hộ gia đình toàn bản, một tỷ lệ gia đình làm du lịch cộng đồng/ homestay cao hơn nhiều so với nơi khác.

Vấn đề đặt ra là dù đã có những nghiên cứu, hội thảo về du lịch cộng đồng; đã có những chỉ đạo của nhà nước, trung ương và địa phương, để phát triển loại hình du lịch này, nhưng tình trạng tự phát trong xây dựng, phát triển du lịch cộng đồng không hoàn toàn mất đi. Thực tế, tình trạng này vẫn tồn tại đến thời điểm hiện nay. Tỉnh Sơn La, nơi du lịch cộng đồng đã đạt được những kết quả tích cực như trong báo cáo của Sở VH,TT&DL; ngay từ năm 2007, Lãnh đạo UBND tỉnh đã quan tâm phát triển du lịch cộng đồng, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh đã cho phép triển khai một số đề tài KH&CN hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng, như “Xây dựng mô hình bản du lịch Thái tại bản Phụ Mẫu xã Chiềng Yên huyện Mộc Châu (2007-2008); “Nghiên cứu giải pháp xây dựng mô hình cộng đồng tại bản Áng, xã Đông Sang và bản Dọi xã Tân Lập, huyện Mộc Châu (2013-2014),…[7], nhưng sự xuất hiện và phát triển du lịch cộng đồng tại xã Ngọc Chiến, huyện Mường La, Sơn La, dường như vẫn tuần tự theo xu hướng “Từ tự phát trong dân đến có kế hoạch, định hướng của nhà nước, của chính quyền”.

Cụ thể, sau hơn 2 năm triển khai thực hiện Quyết định số 1443/QĐ-UBND ngày 19/6/2018 của UBND tỉnh Sơn La về phê duyệt và triển khai Dự án “Cải thiện sinh kế bền vững thông qua phát triển du lịch cộng đồng” trên địa bàn huyện Mường La, do tổ chức phi chính phủ Úc tại Việt Nam (AOP) tài trợ, UBND huyện Mường La đã phối hợp với Trường Cao đẳng Sơn La tổ chức Hội thảo “Khai thác tiềm năng phát triển du lịch huyện Mường La trong xu thế cuộc cách mạng công nghệ lần thứ 4” và khai trương mô hình du lịch cộng đồng Ngọc Chiến (ngày 7/7/2020, tại Nhà văn hóa bản Lướt, xã Ngọc Chiến). Nhưng từ thời điểm đó ngược về tháng 3/2019, “các hộ trong Dự án đã đón trên 2.000 lượt khách lưu trú và hàng nghìn lượt khách đến tham quan mô hình, tắm khoáng nóng, dùng cơm tại gia đình”[8]. Và, những chỉ dẫn cho khách du lịch đến với Ngọc Chiến đã xuất hiện trên các mạng xã hội từ trước đó rất lâu, ít nhất từ năm 2015[9]. Khi đó, khách du lịch đến Ngọc Chiến chủ yếu là dân phượt; Muốn ngủ qua đêm, khách phải liên hệ với nhà của bác chủ tịch xã[10]. Điều này gần đúng với điểm du lịch cộng đồng của người Tày bản Hạ Thành, xã Phương Độ, thành phố Hà Giang (còn gọi là làng Tha). Một cán bộ Sở VH,TT&DL tỉnh cho biết làng có một con suối chảy qua với những bãi đá xinh đẹp đã lọt vào mắt xanh của nhóm khách du lịch Nhật, từ đó khách du lịch nước ngoài đến và nghỉ lại tại làng ngày một nhiều; trong làng xuất hiện ngày càng nhiều homestay và làng đã trở thành làng du lịch cộng đồng tiêu biểu ở Hà Giang với sự hỗ trợ, đầu tư của chính quyền địa phương. Thậm chí, homestay của gia đình Tráng A Chu, người Hmông, bản Hua Tát, xã Vân Hồ, huyện Vân Hồ, tỉnh Sơn La, nơi bungalow đã đạt tiêu chuẩn homestay Châu Á - Thái Bình Dương[11]; năm 2019, Tráng A Chu nhận giải thưởng Du lịch ASEAN cho những thành phố, điểm đến, khách sạn, doanh nghiệp du lịch xuất sắc của ASEAN, cũng xuất hiện một cách tự phát, từ nhu cầu nghỉ lại của du khách, vào cuối năm 2014[12].

“Từ tự phát trong cư dân, như là sự đáp ứng nhu cầu của du khách, đến phát triển có kế hoạch, có định hướng của chỉnh quyền” dường như là quy luật phát triển của hầu hết các làng du lịch cộng đồng trên đất nước Việt Nam. Điều đó không có nghĩa là không công nhận đã, đang và sẽ có những làng du lịch cộng đồng được hình thành, phát triển hoàn toàn dựa trên kế hoạch xây dựng và phát triển của chính quyền địa phương, nhờ vào chính sách của chính quyền trung ương. Tiêu biểu cho trừng hợp này là bản Hoài Khao của người Dao, thuộc xã Quang Thanh, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. Bản Hoài Khao cách quốc lộ 34 nối thành phố Cao bằng và thành phố Hà Giang chừng 5 km; cách thành phố Cao Bằng chừng 50 km; bản có phong cảnh đẹp với thung lũng lúa nước ở phía trước, rừng cây bao bọc phía sau; có cây di sản ngay cạnh làng. Người Dao ở đây có nhiều nét văn hóa đặc sắc, độc đáo, có khả năng phát triển du lịch cộng đồng, như ngôi nhà trệt rộng có khả năng cải tạo, nâng cấp phục vụ khách du lịch; cư dân còn lưu giữ nghề dệt, nghề làm trang sức bằng bạc; bộ trang phục nữ độc đáo với nhiều đồ trang sức bằng bạc,… Nhận thấy những thế mạnh đó, Sở VH,TT&DL tỉnh đã cùng với UBND huyện, Phòng Văn hóa huyện đầu tư xây dựng làng Hoài Khoa thành điểm du lịch cộng đồng, từ việc làm đường nối làng với quốc lộ; thành lập đội văn nghệ; xây dựng nhà văn hóa, nhà trưng bày sản phẩm, nhà vệ sinh; hỗ trợ xây dựng homestay (hiện có 2 homestay đang được hoàn thiện). 

2.2. Thiếu nhân lực đã qua đào tạo, cả nhân lực quản lý, lập kế hoạch, định hướng hoạt động và nhân lực chuyên môn, nghiệp vụ

Tính tự phát trong cư dân trước khi được phát triển có kế hoạch, định hướng nhờ chính quyền cộng với tính do dân xây dựng, triển khai, thực hiện dựa trên những điểm nổi trội về văn hóa, lịch sử và môi trường sinh thái của cộng đồng (thậm chí là gia đình) đã làm cho du lịch cộng đồng từ khi ra đời/ xuất hiện ở Việt Nam cho đến nay luôn trong tình trạng thiếu nhân lực đã qua đào tạo. Tình trạng thiếu nhân lực qua đào tạo/ được đào tạo của du lịch cộng đồng bao gồm cả thiếu nhân lực lập kế hoạch, đưa ra định hướng, nhân lực tổ chức, quản lý đến nhân lực thực hiện (chuyên môn, nghiệp vụ du lịch). Điều này được thể hiện rất rõ trong lịch sử tồn tại, phát triển của du lịch cộng đồng ở bản Lác, nơi du lịch cộng đồng xuất hiện đầu tiên ở Việt Nam, đã và đang đạt được nhiều kết quả tích cực; trong 33 bản báo cáo về tình hình phát triển của du lịch cộng đồng ở 33 tỉnh, thành phố trên lãnh thổ Việt Nam và trong một số trường hợp cụ thể mà người viết tham luận này đã có điều kiện nghiên cứu, tiếp cận.

Trong 33 báo cáo của các Sở VH,TT&DL (hoặc Sở VH, Sở DL) kể trên hầu hết đều có đề cập tới tình hình nhân lực phát triển du lịch. Do giới hạn dung lượng, bài viết không thể liệt kê phần viết về nhân lực của tất cả các báo cáo. Vì vậy, tôi chỉ chọn ngẫu nhiên 4 vùng Đông Bắc, Tây Bắc, Trường Sơn-Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long, mỗi vùng 01 báo cáo. Với tỉnh Sơn La, phần III “Kết quả đạt được trong công tác phát triển du lịch cộng đồng”, mục 4 “Công tác hỗ trợ đảo tạo, bồi dưỡng, phát triển nguồn nhân lực du lịch”, báo cáo cho biết “… nguồn nhân lực hoạt động trong các cơ sở du lịch cộng đồng trên địa bàn tỉnh Sơn La hiện nay chủ yếu là lao động chưa qua đào tạo, chưa có chuyên môn, kỹ năng”. Sang phần IV “Đánh giá và đề xuất”, mục 2 “Khó khăn” tình trạng này tiếp tục được khẳng định “Nguồn nhân lực thiếu và yếu cả trong quản lý và lao động chưa đáp ứng được diễn tiến phát triển và nhu cầu của khách du lịch trong và ngoài nước”. Báo cáo của Sở VH,TT&DL tỉnh Hà Giang, phần III “Tồn tại hạn chế và nguyên nhân”, mục 1 “Tồn tại và hạn chế” ghi rõ “Nguồn nhân lực tại các làng đã được quan tâm đào tạo, tuy nhiên chưa có nhân lực chất lượng cao, nhất là kỹ năng phục vụ, giao tiếp với khách quốc tế”. Với báo cáo của Sở VH,TT&DL tỉnh Đắc Nông, phần II “Thuận lợi, khó khăn trong qua trình triển khai thực hiện phát triển du lịch cộng đồng tại địa phương”, mục 2 “Khó khăn” ghi rõ “Đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức làm công tác tham mưu, quân lý nhà nước về lĩnh vực du lịch tại các phòng Văn hóa Thông tin các huyện, thành phố sau khi sắp xếp bộ máy còn thiếu và đa số kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực chưa đúng đào tạo chuyên môn về lĩnh vực du 1ịch, thiếu kinh nghiệm thực tiễn,…” và “Hầu hết các hộ dân chưa thật sự am hiểu về mô hình du lịch cộng đồng, còn hạn chế nắm bắt cách thức, quy trình tổ chức, đón tiếp hoạt động du lịch”. Báo cáo của Sở VH, TT&DL tỉnh Sóc Trăng, phần 6, mục 2 “Khó khăn” cũng ghi rõ “Kiến thức về du lịch, các kỹ năng nghề, ngoại ngữ của đội ngũ làm công tác du lịch còn hạn chế”. Như vậy, cả 4 báo cáo đều đề cập tới tình trạng thiếu nhân lực trình độ cao/ đã qua đào tạo ở các bản/làng/điểm du lịch cộng đồng; đặc biệt, riêng báo cáo của Sở VH,TT&DL tỉnh Đắc Nông còn đề cập đến tình trạng thiếu nhân lực được đào tạo về du lịch và tình trạng kiêm nhiệm, làm không đúng chuyên môn được đào tạo ở các Phòng Văn hóa Thông tin các huyện.

Với hoạt động du lịch cộng đồng ở bản Lác, trong bài viết đã đề cập ở trên, tác giả Lường Song Toàn cho biết lúc đầu chỉ riêng gia đình ông Nhấm và con cháu ông phục vụ làm các công việc khách du lịch ăn, nghỉ. Sau đó, khi khách du lịch đến nhiều hơn, gia đình ông phục vụ không xuể, ông đã vận động thêm một số gia đình trong bản có điều kiện cùng làm du lịch. Thời gian đầu, các gia đình này đã được ông Nhấm và con cháu ông tận tình chỉ bảo, giúp đỡ[13]. Có nghĩa là, khi đó, tai bản Lác, nhận lực du lịch cộng đồng hoàn toàn không được đào tạo/chưa qua đào tạo; tất cả đều bắt đầu từ kinh nghiệm đón tiếp, phục vụ du khách của gia đình ông Nhấm, lớp sau học từ lớp trước. Đến 2/2017, tình hình du lịch cộng đồng tại bản Lác đã có những bước phát triển vượt bậc so với trước: Cả bản có tới 58 hộ gia đình kinh doanh homestay, 7 đội văn nghệ; Nhiều hộ gia đình trong bản bán hàng lưu niệm, bán hàng tiêu dùng phục vụ khách, hoặc kết hợp giữa homestay và bán hàng, bán đồ lưu niệm phục vụ khách.

Để có thể kinh doanh homestay tại bản, các hộ gia đình phải sửa sang nhà cửa, bếp,… phải đăng ký với chính quyền bản và cơ quan thuế tại địa phương. UBND huyện sẽ tổ chức đoàn liên ngành (gồm an ninh, y tế dự phòng, tài chính, thuế,…) đến kiểm tra về trang thiết bị trong gia đình, vệ sinh an toàn thực phẩm, an ninh, trật tự,… Nếu vượt qua đợt kiểm tra, các gia đình sẽ được cấp giấy phép kinh doanh homestay và chứng nhận an toàn vệ sinh thực phẩm,… Tuy vậy, cho đến thời điểm hiện nay, nhân lực được sử dụng trong kinh doanh du lịch tại bản về cơ bản vẫn là nhân lực chưa qua đào tạo. Ông Hà Công Hồng, Trưởng bản từ tháng 11/2016 đến nay, cho biết vào đầu năm 2017, cả bản có 10 người tốt nghiệp Đại học, 4 người tổt nghiệp Đại học tại chức, 4 cháu vừa tốt nghiệp Đại học chưa có việc làm, 2 cháu vừa thi công chức nhưng không đỗ; 3 cháu đang học Cao đẳng; 2 người đang học Đại học tại chức[14]. Điều quan trọng là hầu hết số này đều không học về du lịch. Hiện bản chỉ có duy nhất một cháu (con ông Vi Văn Phóng, nhà số 75), vừa vào học tại Trường Cao đẳng Du lịch Hà Nội. Thậm chí, người con trai lớn của ông Hồ Văn Tui (chủ nhà số 10) đã nhập trường Cao đẳng Du lịch Hà Nội, nhưng khi Trường Cao đẳng Nghệ thuật Quân đội gọi thì con ông đã chuyển sang học thanh nhạc; sau khi ra trường về công tác tại huyện (Bí thư Huyện đoàn), con ông đã/ đang học thêm Đại học Kinh tế tại chức; con gái ông tốt nghiệp Đại học Luật, đang làm việc tại huyện (là Kiểm soát viên).

Tại bản Hạ Thành (Hà Giang), homestay Tới family là gia đình làm du lịch cộng đồng đầu tiên trong bản và cũng có thể nói đây là một trong số ít gia đình làm du lịch cộng đồng thành công nhất trong bản. Lúc đầu, khoảng 2012, gia đình sử dụng ngôi nhà sàn đang ở làm nơi ngủ nghỉ của khách. Năm 2017, gia đình đã hoàn thành việc dựng ngôi nhà thứ hai để đưa vào phục vụ khách du lịch. Và, thời điểm tháng 11/2020 vừa qua, khi chúng tôi đến, gia đình đang xây dựng thêm ngôi nhà thứ 3 phục vụ khách du lịch. Từ khi bắt đầu hoạt động đến nay, tất cả các việc phục vụ ăn, nghỉ của khách đều do các thành viên trong gia đình đảm nhiệm. Thời điểm tháng 11/2020 gia đình có 4 thế hệ với 8 khẩu, cả nam và nữ, cả trẻ lẫn già. Tùy vào công việc, các thành viên trong gia đình sẽ phân công, hỗ trợ nhau hoàn thành. Những khi khách đông, để phục vụ khách, gia đình sẽ nhờ thêm một số người thân trong dòng họ - người nhà. Những người được gia đình mời đến giúp sẽ được nhận tiền công theo ngày, khoảng 100.000-150.000đ/ngày/người. Làm việc tại homestay của gia đình Tráng A Chu và những gia đình khác ở bản Hua Tạt cũng đều là người trong gia đình, làng/ bản vốn quen với công việc đồng áng, nương rẫy[15]. Có nghĩa là, việc sử dụng lao động của gia đình và người thân trong dòng họ, trong bản làng, hầu hết chưa qua đào tạo là thực trạng mang tính phổ biến của hoạt động du lịch cộng đồng ở các địa phương tại Việt Nam, hầu như không có ngoại lệ (nếu có cũng chiếm một tỷ lệ rất nhỏ).

(còn nữa)