Thực tế cho thấy, việc gắn kết du lịch với bảo tàng, di tích hiện nay là việc làm cần thiết để thu hút khách du lịch, góp phần quảng bá hình ảnh, văn hóa dân tộc và phát huy các giá trị của bảo tàng, di tích; đồng thời, thúc đẩy sự phát triển kinh tế. Tuy nhiên, gắn kết thế nào để vừa bảo tồn, vừa phát huy được giá trị của các di sản văn hoá là vấn đề luôn mới và đòi hỏi suy ngẫm. 

Nhìn lại hoạt động gắn kết

Các bảo tàng trên thế giới như Louvre (Pháp), Ermitage (Nga), bảo tàng Anh quốc (Anh)... mỗi ngày có hàng vạn lượt khách đến tham quan, bởi là nơi hội tụ và thể hiện trực quan nhất về các sự kiện lịch sử quan trọng và văn hóa của địa phương hoặc quốc gia, dân tộc. Việc thu hút đông đảo khách du lịch tham quan đã mang lại nguồn thu lớn, góp phần bảo tồn, tôn tạo, mở rộng quy mô và hiện vật trong bảo tàng, đồng thời thúc đẩy ngành Du lịch của các quốc gia trên phát triển.

Với bề dày hàng nghìn năm lịch sử, Việt Nam có hệ thống bảo tàng phong phú, đa dạng cả về số lượng và chất lượng. Tuy nhiên, đa số các bảo tàng nước ta hiện nay mới chỉ dừng lại nhiệm vụ lưu giữ, bảo tồn giá trị văn hóa, lịch sử, phục vụ công tác nghiên cứu chứ chưa thực sự trở thành nơi học tập, hoặc là những điểm đến hấp dẫn du khách.

Bảo tàng, di tích là những nguồn tài nguyên du lịch quý giá của đất nước. Trong mỗi chuyến hành trình, bảo tàng luôn là điểm dừng chân của du khách bởi qua đó, họ có thể tìm hiểu lịch sử, văn hóa, phong tục, tập quán vùng đất nơi mình đi qua. 

Bảo tàng Hồ Chí Minh có số lượng khách tham quan đông nhất với lượng khách trung bình đạt khoảng 1,5 triệu khách mỗi năm. Bảo tàng Dân tộc học có doanh thu lớn nhất (khoảng 12 tỷ đồng mỗi năm), được bình chọn trong danh sách 25 bảo tàng hấp dẫn nhất châu Á cùng với Bảo tàng Phụ nữ và Bảo tàng Chứng tích chiến tranh thành phố Hồ Chí Minh. Số còn lại mỗi ngày chỉ đón vài chục lượt khách, thậm chí có bảo tàng cấp tỉnh vài tháng không có khách đến tham quan. Không những thế, hầu hết các bảo tàng chưa gắn kết với các chương trình du lịch và chưa thu được kinh phí từ hoạt động tham quan của du khách. Do đó, nguồn kinh phí trùng tu, tôn tạo của di tích phụ thuộc gần như hoàn toàn vào ngân sách nhà nước. Có thể nói đó là sự lãng phí tài nguyên du lịch đáng tiếc.

Nhận thức được tầm quan trọng của việc thiết kế các tour đến bảo tàng vừa góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch Việt vừa quảng bá truyền thống văn hóa, lịch sử nước ta đến bạn bè thế giới. Từ năm 2008, Tổng cục Du lịch đã phối hợp với Cục Di sản Văn hóa triển khai đề án "Tăng cường gắn kết các bảo tàng với hoạt động du lịch". 

Tuy nhiên, việc gắn kết chưa thực sự đạt được hiệu quả cao, khách du lịch đến bảo tàng còn ít, nhận thức chưa đầy đủ… vì vậy, chưa tạo được động lực để góp phần thúc đẩy sự phát triển của hai phía.

Có thể nhận thấy một số nguyên nhân chủ yếu như: quy hoạch hệ thống bảo tàng chưa thực sự thuận tiện để khách du lịch tiếp cận, gây khó khăn cho các công ty lữ hành trong việc gắn điểm tham quan bảo tàng vào chương trình du lịch chung; các bảo tàng chưa quan tâm nhiều tới nhu cầu và thị hiếu của khách du lịch, chưa có chiến lược gắn kết với hoạt động du lịch nên các dịch vụ chưa đạt được chất lượng và hiệu quả; hình thức kiến trúc bảo tàng chưa thật sự ấn tượng; thiếu cơ sở vật chất phục vụ du khách như nơi đỗ xe, khu vực nghỉ chân, nhà vệ sinh và các dịch vụ khác...; thuyết minh viên trình độ chưa cao, chưa đáp ứng được nghiệp vụ cũng như ngoại ngữ...

Về phía du lịch, công tác xúc tiến quảng bá hình ảnh, giá trị của bảo tàng chưa có hiệu quả; các công ty lữ hành chưa có phương thức giới thiệu bảo tàng trong tour của mình một cách đầy đủ có trách nhiệm, trong khi bảo tàng luôn là đích đến "đẳng cấp" của các tour quốc tế. Điều này có thể khiến cho du khách có tư tưởng thụ động khi tiếp cận với bảo tàng. 

Tăng cường hợp tác từ hai phía

Để bảo tàng trở thành điểm đến hấp dẫn, thu hút nhiều công chúng và du khách cần có chiến lược phát triển cụ thể, kết hợp giữa hệ thống trưng bày và hoạt động quảng bá hay nói cách khác cần có sự gắn kết chặt chẽ giữa hoạt động bảo tàng và phát triển du lịch.

Về phía bảo tàng

Cần có chiến lược dài hạn và một sự đầu tư đồng bộ, gắn kết chặt chẽ nhiều ngành. Hệ thống các bảo tàng là nơi lưu giữ những di sản văn hóa vô giá, nhưng cũng là điểm du lịch văn hóa, du lịch di sản đặc biệt mà nếu biết khai thác, phát huy một cách khoa học thì sẽ tạo ra những sản phẩm du lịch văn hóa đa dạng, hấp dẫn du khách trong và ngoài nước.

Cần có những bước đột phá trong việc trưng bày hiện vật và xây dựng những sự kiện để thu hút khách tham quan. Đổi mới và hiện đại hóa trưng bày luôn là vấn đề then chốt của bảo tàng. Muốn đổi mới, phải có những người có chuyên môn sâu, yêu nghề, luôn học hỏi và nghiên cứu một cách khoa học. 

Tăng cường dùng diễn viên, người thuyết trình; ứng dụng công nghệ kỹ thuật 3D, triển lãm mang tính trực quan cao để kích thích trí tưởng tượng cho người xem, đưa câu chuyện về với đời sống.

Đa dạng hóa loại hình hoạt động để tăng sức cạnh tranh, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa ngày càng cao của công chúng. 

Về phía ngành Du lịch 

Cần xác định rõ quan điểm phát triển du lịch bền vững trên cơ sở khai thác các di tích là luôn gắn công tác bảo tồn tính đa dạng, gìn giữ các giá trị di tích lịch sử - văn hóa với việc khai thác phục vụ du lịch; hay nói cách khác, phát triển du lịch vì mục tiêu văn hóa; đồng thời, việc bảo vệ tôn tạo di tích phải hướng tới phục vụ ngày càng tốt hơn các đối tượng đến tham quan nghiên cứu, trong đó có khách du lịch.

Cần xác định hệ thống bảo tàng là điểm đến không thể thiếu trong các chương trình du lịch của quốc gia để khuyến khích các công ty lữ hành xây dựng các tour du lịch có sự tham gia tích cực của hệ thống bảo tàng. 

Phối hợp với ngành Văn hóa để tăng cường xúc tiến quảng bá hình ảnh cũng như các giá trị văn hóa của bảo tàng đối với khách quốc tế.

Tập trung đầu tư phát triển các điểm du lịch di sản văn hóa đã được định hướng trong chiến lược phát triển của quốc gia để gắn kết chặt chẽ với các chương trình du lịch của quốc gia. 

Các doanh nghiệp lữ hành cần tăng cường giới thiệu, tư vấn cho du khách về giá trị của các bảo tàng ở Việt Nam, đặc biệt cần dành thời gian hợp lý cho điểm đến bảo tàng trong chương trình tour.

Phối hợp giúp đỡ ngành Bảo tàng trong việc định hướng các sản phẩm du lịch theo hướng nâng cao chất lượng, có chiều sâu để phù hợp với định hướng chung toàn ngành.