Khai thác đặc thù sông nước phát triển không gian văn hóa công cộng

Tọa đàm do Ban Tuyên giáo Thành ủy TP.HCM phối hợp cùng Hội đồng Lý luận phê bình văn học, nghệ thuật TP.HCM và Hội Kiến trúc sư TP.HCM tổ chức vừa qua.

Ngay trong phát biểu đề dẫn mở đầu tọa đàm, KTS Nguyễn Trường Lưu, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư TP.HCM, đã nhấn mạnh đến “một không gian còn giàu tiềm năng mà chưa được khai thác tương xứng: không gian sông nước”. Theo đó, Sài Gòn - TP.HCM là đô thị đặc thù sông nước, hệ thống sông rạch toàn thành phố có tổng chiều dài khoảng 7.955km, tổng diện tích mặt nước chiếm khoảng 16% diện tích thành phố, tương đương 35.192ha. 

Theo TS.KTS Phạm Phú Cường, Phó chủ tịch Hội Kiến trúc sư TP.HCM thì trong 4 loại hình không gian công cộng đặc trưng, không gian sông nước là đặc biệt so với ba loại hình còn lại là quảng trường, công viên, không gian đường phố. “Sài Gòn gần như được sinh ra giữa những dòng sông, vì nó được ôm trọn bởi các dòng nước sông Sài Gòn, rạch Bến Nghé, rạch Thị Nghè. Sự khác biệt giữa Sài Gòn - TP.HCM với các đô thị lớn khác phụ thuộc vào mối quan hệ giữa yếu tố sông nước với không gian đô thị. Khác với Hà Nội, nơi dòng sông Hồng rộng mênh mông ngăn cách các vùng đất ở hai bờ, các dòng sông rạch tại Sài Gòn lại hòa mình vào đô thị, tham gia vào cấu trúc và tiến trình phát triển của thành phố. Sông nước nơi đây không chỉ là một yếu tố cảnh quan, mà đã trở thành một đặc trưng quan trọng tạo nên bản sắc văn hóa của thành phố”, TS.KTS Phạm Phú Cường viết. 

Tham luận của nhóm tác giả đại diện bởi TS.KTS Nguyễn Anh Tuấn, Sở Quy hoạch kiến trúc thành phố, phân tích: “Vai trò của yếu tố văn hóa, lịch sử, di tích đối với đô thị nằm ở mục tiêu hình thành bản sắc đặc trưng. TP.HCM cũng không nằm ngoài nguyên tắc đó. Quá trình hình thành và phát triển cho thấy với vị thế địa hình sông nước kết nối hài hòa, cùng với nhiều thuận lợi về khí hậu, môi trường sống, thuận lợi giao thương đã khiến thành phố trở thành một vùng giao thoa của nhiều nền kinh tế khác nhau, nơi tụ hội của các hoạt động giao thương, mua bán. Tinh thần của nền văn hóa này hiện nay vẫn còn lưu lại tại khu vực cửa ngõ phía tây kéo dài đến bến Bạch Đằng bao gồm Chợ Lớn, bến Bình Đông và tuyến không gian sông nước dọc đại lộ Võ Văn Kiệt”. 

Chính vì vai trò đặc biệt của không gian sông nước đối với không gian công cộng trong đô thị và từ nhận diện thực trạng, các tham luận đã đưa ra giải pháp đề xuất, những gợi ý, định hướng khai thác không gian này.Tham luận của PGS.TS Nguyễn Hồng Vinh là một điển hình với nội dung trên. Khi nhắc đến không gian công cộng ở thành phố ông nhắc đến “lớp không gian mặt nước và bờ gồm sông ngòi, kênh rạch và dải không gian dọc bờ”.

Khi phân tích hiện trạng ông cũng nêu, “không gian tiềm năng, nhất là diện tích mặt nước, ven bờ sông, kênh, rạch, hệ thống vỉa hè, ngõ hẻm… của thành phố đang bị lãng phí bởi sự quản lý chưa hiệu quả”. Trong phần đề xuất và kiến nghị, bên cạnh những giải pháp chung, PGS.TS Nguyễn Hồng Vinh cho rằng, trong khi tập trung thực hiện đồ án quy hoạch tổng thể về hệ thống không gian công cộng, cần tập trung thực hiện tốt các chương trình, đề án đã được xác định, trong đó đặc biệt là các chương trình, đề án trọng tâm liên quan đến vấn đề này: “Đề án phát triển kè bờ sông và kinh tế dịch vụ ven sông giai đoạn 2020-2045 và kế hoạch triển khai giai đoạn 2020-2025”…”.

Nói đến không gian sông nước trong không gian công cộng nói chung, KTS Phạm Thanh Tùng, Hội Kiến trúc sư Việt Nam, dẫn chứng một thành công của TP.HCM là dự án Nhiêu Lộc - Thị Nghè. Sau khi nhắc lại tiến trình dự án và thực tế hiện nay là hai tuyến đường Hoàng Sa - Trường Sa hai bên bờ kênh cùng các công viên, vườn hoa, hàng cây xanh mát, đường đi bộ, vỉa hè khang trang được xây dựng trở thành nơi vui chơi giải trí, tập thể dục thể thao cho người dân, KTS Phạm Thanh Tùng khẳng định: “Dự án cải tạo kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, một dự án xã hội quan trọng, một thành công của nghệ thuật kiến trúc cảnh quan đô thị, một không gian công cộng mang đậm tính văn hóa, tính chính trị và nhân văn, một tác phẩm kiến trúc đô thị được tạo nên bởi quyết tâm chính trị của các nhà lãnh đạo, tài năng của các kiến trúc sư quy hoạch, sự đồng lòng của nhân dân thành phố”. 

Trở lại với những đề xuất liên quan đến không gian sông nước tại tọa đàm về không gian văn hóa công cộng ở trên, xin nhấn mạnh đến giải pháp của nhóm TS.KTS Nguyễn Anh Tuấn là “Kiến tạo các chuỗi không gian mở biên nước, gắn với di sản sông rạch cho các hoạt động văn hóa, thương mại dịch vụ và giải trí đa dạng của kinh tế dịch vụ”.

Trong giải pháp này, nhóm đã phân tích, hệ thống kênh rạch như một yếu tố kết nối hạ tầng vùng thành phố và hình thành hành lang hạ tầng dịch vụ cho các hoạt động văn hóa đô thị duy trì và phát triển trên cơ sở các hoạt động kinh tế dịch vụ giải trí hỗn hợp. Đây là yếu tố kết nối và đảm bảo duy trì sức sống, đảm bảo sức hút và tính hiệu quả của không gian gắn với tiện ích và cơ sở hạ tầng. 

Chính vì thế nên nhóm nhận định, chuỗi không gian cảnh quan dọc theo sông rạch có tiềm năng trở thành xương sống cho những hoạt động văn hóa đô thị. Tiềm năng này có cơ sở dựa trên những giá trị văn hóa lịch sử, sự gắn bó của người dân với không gian sông nước và điều kiện vi khí hậu được cải tạo góp phần gia tăng sức hút cho không gian.

Khả năng cải thiện, chỉnh trang và tái thiết các không gian có ý nghĩa văn hóa, các công trình kiến trúc mang dấu ấn phát triển thành phố một thời hoàn toàn có khả năng được cấy ghép vào những chức năng văn hóa đô thị, phục vụ nhu cầu giải trí và sáng tạo cho cộng đồng.

Các hoạt động kinh tế cộng đồng, các hệ sinh thái sáng tạo mới cần những không gian gắn với chức năng đô thị hiện hữu, đồng thời có mối liên hệ với những ý nghĩa văn hóa lịch sử của đô thị, hình thành cấu kết và những liên hệ tinh thần và không gian bền chắc về ký ức đô thị gắn với nơi chốn và sức sống của các hoạt động kinh tế, giải trí và dịch vụ hỗn hợp vốn là một giá trị văn hóa của Sài Gòn - TP.HCM.

Được biết ban tổ chức tọa đàm “Không gian văn hóa công cộng tại TP.HCM - Thực trạng, nhu cầu và giải pháp” đã tập hợp một số nhận định, ý kiến giải pháp đề xuất để gửi tới các cơ quan chức năng; đồng thời phía Hội Kiến trúc sư thành phố cũng lên kế hoạch tiếp tục tổ chức những hoạt động nghiên cứu thêm về đề tài này trong năm 2021.