Cùng với sự đi lên và phát triển của kinh tế là vấn đề biến đổi khí hậu toàn cầu đang diễn ra hết sức nghiêm trọng khiến môi trường thiên nhiên bị hủy hoại, môi trường sống bị ô nhiễm gây ra biết bao thảm họa cho cuộc sống của con người và những hệ lụy mà chúng ta không dễ gì giải quyết được. Một trong những loại hình thiên tai đang diễn ra ngày càng khốc liệt là vấn đề sa mạc hóa trên phạm vi toàn cầu, trong đó đặc biệt là hiện tượng sa mạc hóa trên biển, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống con người và nhiều tác hại nghiêm trọng khác mà chúng ta chưa lường hết được.

6 nguyên nhân gây ra sa mạc hóa biển

Hơn bao giờ hết sa mạc hóa biển đang là vấn đề cực kì nóng bỏng, cấp thiết và nan giải. Theo định nghĩa của Tổ chức Nông lương thế giới (FAO) sa mạc hóa “là quá trình tự nhiên và xã hội phá vỡ cân bằng sinh thái của đất, thảm thực vật, không khí và nước, dẫn đến giảm sút hoặc hủy hoại hoàn toàn khả năng dinh dưỡng của một khu vực, giảm thiểu các điều kiện sinh sống và làm gia tăng cảnh hoang tàn”.

Có 6 nguyên nhân gây nên hiện tượng sa mạc hóa biển.

- Biến đổi khí hậu làm nhiệt độ không khí và nước biển nóng lên, các chất dinh dưỡng nito và phốt pho, nồng độ ôxy hòa tan rất thấp trên tầng mặt biển, trong các khối nước và đáy biển, tạo tiền đề cho sự hình thành khu vực biển chết hay là sa mạc hóa biển.

- Do biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng do hoạt động của con người, cụ thể là phát thải khí nhà kính, yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến sự gia tăng nồng độ a xít trong đại dương và trong biển, làm ngắt đi nguồn bổ sung dinh dưỡng, làm giảm đa dạng sinh học và làm gián đoạn chu kỳ của oxy, nito và photpho. Kết quả của hiện tượng a xít hóa đại dương gây hiện tượng san hô bị tẩy trắng, và cũng làm cho môi trường cư ngụ và sinh trưởng của các sinh vật biển bị biến đổi, chất lượng nước suy giảm, dễ bị tổn thương, cùng với sự biến đổi lượng chất dinh dưỡng thấp đi đã gây ra sa mạc hóa tại một số nơi.

- Do dòng hải lưu: Các khu sa mạc biển được hình thành ở độ sâu nằm ngay dưới lớp phân cách khối nước sâu và bên dưới của các dòng hải lưu có hình xoáy nước thuận và xoáy nghịch trên mặt biển. Sự trao đổi chậm chạp ranh giới xoáy với môi trường nước bên ngoài tạo ra các sa mạc biển vùng khơi chết, gây tác động trực tiếp tới hệ sinh thái biển đó là động vật phù du bị ức chế và chết bên trong các xoáy nước.

- Sự hủy diệt các hệ sinh thái biển quan trọng như hệ sinh thái san hô, hệ sinh thái rừng ngập mặn, hệ sinh thái cỏ biển bằng các biện pháp thuốc nổ, hóa chất độc hại... dẫn đến mất nơi cư trú và sinh trưởng của các loài thủy hải sản. Đặc biệt gây hại là những hoạt động lấn biển gây mất rừng ngập mặn, bồi lấp hủy diệt rạn san hô để xây dựng đảo và các công trình. 

- Do phát triển đô thị và các khu công nghiệp ven biển, gây ra lượng chất thải rắn, nước thải và khí thải rất lớn, phá vỡ chất lượng không khí, nước mặt và nước biển, đặc biệt là sự gia tăng các chất dinh dưỡng, thường hay dẫn tới hiện tượng phù dưỡng hay tảo nở hoa gây hại (thủy triều đỏ), cũng thường xuyên dẫn đến các hiện tượng cá chết hàng loạt.

- Nguyên nhân thứ sáu là do hoạt động vận tải biển bằng tàu thuyền tập trung quá nhiều tại một khu vực nhỏ, như khu vực gần cảng biển, cửa sông, hay gần khu bảo tồn biển, rạn san hô gây bùn hóa, đục hóa.

Tác động của sa mạc hóa biển đến môi trường và kinh tế, xã hội

Tại các khu vực bị hiện tượng sa mạc hóa biển thì cá, động vật biển và thực vật biển hoặc là chết hoặc phải di rời khỏi vùng này. Từ năm 1970 đến nay với sự gia tăng ô nhiễm chủ yếu xuất phát từ hoạt động của con người trên đất liền (khí thải, nước thải) chiếm tới 80% chất thải đổ ra biển đã gây ra tổn thương và mất cân bằng nhiều hệ sinh thái ven biển, đảo. Đại đa số các vùng sa mạc biển nằm sát ven bờ và gần các khu đô thị hay khu công nghiệp.

Khi thiếu oxy ở phía dưới mặt biển trở nên phổ biến trên khắp một vùng, cá sát ven bờ biển và cua không có có nơi nào để đi, không thể thoát khỏi điều kiện oxy thấp và kết quả là cá chết có thể xảy ra, khi chúng ta nhìn thấy cá chết trôi dạt vào bãi biển.

Sự gia tăng nhiệt độ mặt nước biển theo mùa cũng dẫn đến thay đổi sự phân tầng và khả năng cung cấp oxy trong tần mặt và các khối nước, dẫn đến sự gia tăng trong tương lai các số lượng sa mạc mới.

Sự hủy diệt các rạn san hô: Tại khu vực Đông Nam Á có sự đa dạng san hô nhất trên thế giới, sự phá hủy rạn san hô là hơn 70% và chỉ có 5% có thể được cho là trong tình trạng tốt. Sự diệt vong của các rạn san hô, mà phải hàng chục năm mới gây dựng lên được hệ sinh thái biển quan trọng gây suy giảm mạnh nơi cư trú, sinh nở và trưởng thành của rất nhiều cá và hải sản quý giá. Rạn san hô bị phá hủy chủ yếu do con người tạo ra.

Nguy cơ sa mạc hóa tại vùng biển Việt Nam

Việt Nam cũng như các quốc gia trên thế giới đều chịu sự tác động của các hoạt động như biến đổi khí hậu, các chất thải nhiều dinh dưỡng khu vực đô thị và công nghiệp, hiện tượng huỷ diệt san hô, hiện tượng hải dương nước trồi, nước chìm và nguy cơ có nhiều vùng sa mạc biển.

Việt Nam có 18 khu công nghiệp ven biển có nguy cơ bị sa mạc hóa biển tại vùng ven biển Việt Nam do nước thải từ hoạt động dân sinh và công nghiệp

Ngoài ra Việt Nam có 16 khu vực có hệ sinh thái rạn san hô có nguy cơ bị huỷ diệt bởi thuốc nổ và hóa chất  

Các khu vực gần với cảng biển có đông tàu thuyền qua lại: Gần cảng khu vực Quảng Ninh - Hải Phòng, khu vực cảng Vũng Tàu - thành phố Hồ Chí Minh nơi tập trung lớn các tàu vận tải hàng chính của Việt Nam.

Đề xuất các giải pháp giảm thiểu sa mạc biển

Để phát triển bền vững, bảo vệ môi trường, an toàn sinh thái, an ninh môi trường và an ninh chủ quyền biển đảo, một số giải pháp sau Việt Nam có thể áp dụng như:

Ban hành văn bản, cơ chế, chính sách, pháp luật quản lý và giải pháp thích ứng - giảm nhẹ với các khu vực có nguy cơ sa mạc biển.

Nghiên cứu, xác định danh mục, bản đồ phân bố sa mạc biển tại vùng biển ven bờ và ngoài khơi Việt Nam. Phổ biến thông tin sa mạc biển và tác động của chúng đến kinh tế - xã hội - môi trường tới các cộng đồng dân cư ven biển, hải đảo và các tổ chức cá nhân liên quan.

Chủ động có các giải pháp phòng ngừa sớm hiện tượng sa mạc biển như thiết lập khoanh vùng các khu bảo vệ môi trường chuẩn mực quốc tế như khu biển đặc biệt nhạy cảm, khu vực biển đặc biệt, khu ramsar, khu di sản biển, khu dự trữ sinh quyển biển, khu bảo tồn biển, khu bảo tồn san hô...

Kiểm soát, quan trắc tự động chất lượng nước thải, đa dạng sinh học và có sự tham gia của cộng đồng ngư dân

Hợp tác quốc tế trong nghiên cứu, phòng ngừa, cảnh báo và thích ứng với hiện tượng sa mạc biển.